Ở xã An Thới Đông, đường bộ là đường chính, nhưng đường nước chưa bao giờ mất vai trò: người ven sông Soài Rạp từ lâu qua lại bờ bên kia bằng đò, ghe; người nuôi tôm, làm muối, giữ rừng đi xuồng ra vuông, ra rạch; ghe chở cát đá, chở hàng vẫn vào sâu những nơi xe tải không tới. Hiểu đường nước giúp người mới về xã biết vì sao nhà cửa quay ra rạch, vì sao có bến ở cuối mỗi xóm, và khi nào nên đi đò thay vì vòng đường bộ.
Bài này không ghi giờ đò, giá đò hay tên bến cụ thể, vì những thứ ấy thay đổi theo thời gian, có bến mở thêm, có bến ngưng. Điều bài muốn giúp là cách đi đường nước cho an toàn, những câu nên hỏi trước, và những tình huống người trong xã đã quen mà người ngoài chưa biết.
Đường nước trong đời sống xã: không chỉ là chuyện ngày xưa
Trước khi có đường Rừng Sác và mạng đường bê tông liên ấp, gần như mọi việc đi lại ở vùng An Thới Đông và Lý Nhơn cũ đều bằng ghe xuồng. Người ta chèo xuồng đi chợ, chở muối ra ghe lớn, đưa con đi học, đi đám. Các xóm mọc dọc rạch, mỗi nhà có một bến nhỏ bằng cây đước hoặc bậc xi măng, và con rạch là con đường chính của xóm.
Ngày nay xe máy đã thay phần lớn việc đi lại, nhưng đường nước vẫn giữ những việc mà đường bộ làm không tiện. Người nuôi tôm quảng canh đi xuồng dọc bờ vuông để thăm cống, kéo lú. Người nhận khoán giữ rừng đi xuồng vào các rạch rừng mà không có lối bộ. Người đánh bắt ra sông Soài Rạp bằng ghe máy. Vật liệu nặng như cát, đá, gạch cho những nhà ở sâu trong ấp, nơi cầu nhỏ không chịu nổi xe tải, vẫn thường được chở bằng ghe theo rạch rồi gánh hoặc xe rùa lên bờ.
Bờ bên kia sông Soài Rạp là vùng Cần Giuộc, Cần Đước của tỉnh Long An cũ, từ 7/2025 thuộc tỉnh Tây Ninh mới. Người hai bờ có quan hệ họ hàng, buôn bán qua lại từ lâu. Với người ở mạn sông, sang bờ bên kia bằng đò có khi gần hơn nhiều so với vòng đường bộ qua nội thành, nhất là khi đi thăm người thân hay mua bán nhỏ.
Qua sông Soài Rạp bằng đò: những điều cần biết trước
Hỏi bến đò còn chạy không. Bến đò ngang ven Soài Rạp có lúc hoạt động đều, có lúc tạm ngưng vì sửa bến, vì thời tiết hay vì thay đổi giấy phép. Trước khi định đi đường này, hỏi người trong xã hoặc chính quyền ấp, xã xem bến nào đang hoạt động hợp pháp. Đừng dựa vào bản đồ trên điện thoại vì có thể đánh dấu cả bến đã ngưng.
Sông rộng, nước chảy mạnh. Soài Rạp ở đoạn này rất rộng, là luồng tàu biển ra vào cảng phía nam thành phố, nước lên xuống theo triều và chảy mạnh khi con nước đổi chiều. Chuyến đò ngang qua sông lớn không giống qua một con rạch; sóng do tàu lớn chạy qua có thể làm đò chòng chành rõ rệt.
Mặc áo phao, ngồi yên. Lên đò thì mặc áo phao được phát hoặc mang theo, ngồi đúng chỗ, không đứng dậy đi lại khi đò đang chạy, không ngồi trên mép mạn. Trẻ nhỏ phải có người lớn giữ và mặc áo phao vừa cỡ.
Không lên đò đã quá tải. Đò chở người kèm xe máy thì càng dễ quá tải. Thấy đò đã đầy người, đầy xe, chờ chuyến sau. Một lần chờ thêm luôn rẻ hơn rủi ro lật đò giữa sông rộng.
Thời tiết xấu thì thôi. Mùa mưa có giông chiều, gió mạnh từ cửa sông thổi vào; mùa khô có những ngày gió chướng làm mặt sông nổi sóng. Trời tối sầm, gió giật, mưa trắng sông thì không đi, kể cả khi người lái đò vẫn nhận khách.
Đi xuồng trong rạch: chuyện thường ngày của người làm vuông, làm rừng
Xuồng nhỏ là phương tiện quen thuộc của hộ nuôi tôm, nuôi cua và hộ giữ rừng trong xã. Người ta đi xuồng để kiểm tra bờ vuông sau con nước lớn, đặt và thu lú, chở thức ăn cho tôm, chở cây giống, chở lưới. Xuồng có chiếc chèo tay, có chiếc gắn máy nhỏ đuôi tôm. Đi trong rạch tưởng êm nhưng có những cái khó riêng mà người mới hay coi nhẹ.
Thứ nhất là con nước. Nước ròng sát, nhiều đoạn rạch cạn trơ bùn, xuồng mắc cạn giữa chừng phải chờ hàng giờ. Nước lớn đầy, có chỗ dòng chảy xiết ở miệng cống, miệng rạch đổ ra sông. Người trong xã nhìn con nước để định giờ đi, không đi ngược dòng mạnh bằng xuồng chèo tay. Thứ hai là chướng ngại dưới nước: cọc đáy, cọc cắm lưới, rễ cây mắm, cây đước ngã ngang rạch. Xuồng máy chạy nhanh trong rạch hẹp đâm vào cọc là tai nạn thường gặp.
Thứ ba là ra vào xuồng. Bến nhà dân thường là cây đước bắc ngang hoặc bậc xi măng trơn rêu. Bước xuống xuồng phải bước vào giữa lòng xuồng, hạ thấp người, không bước lên mép. Chở người lớn tuổi hay trẻ nhỏ thì người lái giữ xuồng sát bến rồi mới cho xuống. Người lạ được mời đi xuồng thăm vuông nên ngồi giữa, ngồi thấp và để đồ đạc dễ ướt vào túi kín.
Các loại phương tiện đường nước trong xã và việc của từng loại
Bảng dưới mô tả theo cách người địa phương dùng, không phải phân loại chính thức; quy định đăng ký, đăng kiểm phương tiện thuỷ nên hỏi cơ quan có thẩm quyền.
| Phương tiện | Dùng để làm gì | Điều cần để ý |
|---|---|---|
| Xuồng chèo tay | Thăm vuông, thu lú, đi rạch gần nhà | Chỉ đi rạch nhỏ, không ra sông lớn; tránh lúc nước chảy mạnh |
| Xuồng máy đuôi tôm | Đi rạch xa, ra vuông ở xa, chở đồ nhẹ | Giảm tốc ở khúc quanh, gần cọc đáy, gần bến nhà dân để sóng không đánh vào bờ |
| Ghe máy đánh bắt | Ra sông Soài Rạp đặt đáy, kéo lưới | Phải chú ý luồng tàu lớn; người không quen sông không nên tự đi |
| Ghe chở hàng | Chở cát, đá, gạch, muối, hàng nặng vào ấp | Phải hỏi độ sâu rạch, giờ nước và chỗ cập bến bốc dỡ |
| Đò ngang chở khách | Qua sông sang bờ bên kia | Chỉ đi bến được phép, mặc áo phao, không đi khi thời tiết xấu |
Người mới về xã thường được rủ đi xuồng ngay những ngày đầu. Đó là cách hay để hiểu xã, nhưng nên đi cùng người quen sông, đi lúc trời đẹp, và mặc áo phao dù chỉ đi một quãng ngắn trong rạch.
Chở đồ bằng ghe vào nhà ở sâu trong ấp: các bước sắp xếp
Với nhà ở cuối rạch, xa đường bê tông, chở hàng nặng bằng ghe đôi khi là cách duy nhất hợp lý. Người trong xã thường làm theo trình tự sau.
- Hỏi người có ghe trong xóm hoặc người bán vật liệu xem có giao bằng ghe tới bến nhà mình được không; thoả thuận rõ khối lượng, chỗ cập bến và ai bốc dỡ.
- Xem con nước: ghe chở nặng cần rạch đủ sâu, thường phải vào lúc nước lớn. Hẹn giờ theo con nước chứ không theo giờ hành chính.
- Chuẩn bị bến: dọn chỗ cập, kê ván cho chắc, chuẩn bị xe rùa, đòn gánh hoặc người khuân. Bến trơn rêu thì rải cát hoặc lót bao.
- Khi bốc dỡ, không để một bên ghe quá nặng làm nghiêng; người bốc đứng chắc trên bến, không nhảy qua lại giữa ghe và bờ khi tay đang ôm hàng.
- Hàng sợ ướt như xi măng, đồ điện phải phủ bạt kín trên ghe; trời có dấu hiệu mưa thì hoãn.
- Xong việc, kiểm tra bờ bến có bị sạt do ghe nặng cập vào không, để kịp gia cố trước con nước sau.
Trẻ em và nước: điều nhà nào ven rạch cũng phải dặn
Sống cạnh rạch, cạnh sông nghĩa là trẻ con lớn lên bên mép nước. Nhiều đứa trẻ trong xã biết bơi sớm, biết chèo xuồng từ nhỏ, nhưng tai nạn đuối nước ở vùng sông nước nói chung vẫn là nỗi lo thường trực của các gia đình. Bến nhà dân không có lan can, mép đường liên ấp sát nước, xuồng buộc ở bến là chỗ trẻ con hay leo trèo chơi.
Những điều các nhà ven rạch thường dặn nhau: dạy trẻ bơi càng sớm càng tốt, ở nơi an toàn và có người lớn kèm; không cho trẻ tự xuống xuồng, tự ra bến khi không có người lớn; không cho trẻ tắm sông, tắm rạch lúc nước chảy mạnh, lúc chiều tối hay khi trời có giông; luôn mặc áo phao cho trẻ khi đi xuồng, đi đò dù chỉ một quãng ngắn. Mùa hè, khi trẻ nghỉ học ở nhà nhiều hơn, là lúc người lớn cần để ý hơn cả.
Với gia đình từ nơi khác mới về xã, con cái chưa quen sông nước, chuyện này càng quan trọng. Đừng nghĩ con đã biết bơi ở hồ bơi là sẽ bơi được ở rạch: nước rạch đục, có bùn lún, có dòng chảy theo triều, khác hẳn hồ bơi trong vắt và đứng yên.
Đường nước với người mua bán nhỏ hai bờ
Ngoài chuyện thăm họ hàng, đường nước còn gắn với việc mua bán nhỏ giữa người trong xã và người bờ bên kia sông. Có người chở tôm, cua, khô sang bán, có người mang rau, trái cây, hàng tạp hoá về. Những chuyến như vậy thường nhỏ, theo mối quen, không ồn ào như chợ đầu mối nhưng là một phần của sinh kế ven sông.
Người mua bán bằng đường nước cần nhớ rằng hàng hoá qua đò cũng phải tuân theo quy định chung về vận chuyển, nhất là với hàng tươi sống, hàng cấm và hàng có điều kiện. Không chở quá tải để tiết kiệm một chuyến; không nhờ ghe đánh bắt chở khách và hàng qua sông nếu ghe ấy không được phép chở khách. Khi có tranh chấp hay tai nạn, ghe không được phép chở khách gần như không có gì bảo đảm cho người đi.
Đường nước và đường bộ: chọn cách nào cho từng việc
Đi chợ, đi học, đi làm giấy tờ, lên thành phố: đường bộ gần như luôn tiện hơn. Xe máy chạy theo đường liên ấp ra đường Rừng Sác nhanh, không phụ thuộc con nước, không lo thời tiết trên sông. Người trong xã ngày nay chỉ đi đò, đi xuồng khi việc đó gắn với nước: ra vuông, vào rừng, qua sông thăm họ hàng bên kia.
Chở vật liệu nặng vào sâu trong ấp, chở muối, chở tôm số lượng lớn từ vuông ra điểm thu mua: đường nước có lúc hợp lý hơn vì không phụ thuộc tải trọng cầu nhỏ. Nhưng đường nước chậm, phải canh con nước, và rủi ro khi trời xấu cao hơn. Nhiều nhà kết hợp: ghe chở tới bến gần đường, rồi xe chở tiếp.
Với người ngoài vào xã, lời khuyên đơn giản: đi lại bằng đường bộ, còn đường nước để dành cho những chuyến có người địa phương dẫn. Đó vừa là chuyện an toàn, vừa là phép lịch sự với những người đang làm ăn trên rạch.
Câu hỏi thường gặp
Từ An Thới Đông có đò sang bờ Cần Giuộc, Cần Đước không?
Người ven sông Soài Rạp từ lâu qua lại hai bờ bằng đò, ghe. Tuy vậy, bến nào đang hoạt động, giờ chạy ra sao thay đổi theo từng thời kỳ. Trước khi đi, nên hỏi chính quyền xã hoặc người trong xã về bến đò hợp pháp đang chạy, đừng tự thuê ghe không được phép chở khách qua sông lớn.
Đi đò qua sông Soài Rạp có nguy hiểm không?
Sông rộng, nước chảy theo triều và có tàu lớn qua lại nên rủi ro cao hơn qua rạch nhỏ. Rủi ro giảm nhiều nếu đi bến được phép, mặc áo phao, ngồi yên, không lên đò quá tải và không đi khi có giông, gió mạnh. Trẻ nhỏ và người già nên có người lớn đi kèm sát bên.
Người mới về xã có nên tập đi xuồng không?
Nên, nếu sống lâu dài và có việc liên quan tới vuông, rạch. Hãy tập ở rạch nhỏ gần nhà, lúc nước êm, có người quen đi cùng, luôn mặc áo phao. Biết bơi là lợi thế lớn; người chưa biết bơi nên học bơi trước khi tự đi xuồng một mình.
Có cần đăng ký xuồng, ghe không?
Phương tiện thuỷ nội địa tuỳ loại, tuỳ trọng tải và công suất máy mà có quy định đăng ký, đăng kiểm và bằng cấp người lái khác nhau. Xuồng nhỏ chèo tay khác ghe máy chở hàng. Nên hỏi cơ quan quản lý giao thông đường thuỷ hoặc chính quyền xã để biết quy định hiện hành cho phương tiện của mình.
Đi xuồng trong rạch rừng có cần xin phép không?
Rạch đi qua rừng phòng hộ có quy định riêng về việc ra vào, khai thác. Đi qua đường thuỷ công cộng khác với đi sâu vào rạch nội bộ trong rừng giao khoán. Nếu muốn vào rừng, nên hỏi đơn vị quản lý rừng hoặc đi cùng hộ nhận khoán, không tự ý chặt cây, bắt ba khía hay cua trong rừng.
Mang xe máy qua đò cần để ý gì?
Dắt xe lên xuống theo hướng dẫn của người lái đò, tắt máy, gài số, dựng chân chống chắc và giữ xe suốt chuyến. Không ngồi trên xe khi đò chạy. Cầu dẫn lên đò thường dốc và trơn, nên đi chậm, có người giữ phía sau nếu xe nặng hoặc chở hàng.