Sống cạnh rừng đước, vuông tôm và các con rạch như ở xã An Thới Đông nghĩa là sống chung với muỗi, đặc biệt dày vào mùa mưa từ khoảng tháng năm tới tháng mười một; thỉnh thoảng gặp rắn, rết, ong, và trẻ nhỏ luôn ở gần mặt nước. Không có cách nào xoá hết muỗi ở vùng ngập mặn, nhưng dọn nước đọng quanh nhà, ngủ mùng, lắp lưới cửa và biết phản ứng đúng khi gặp rắn giúp giảm phần lớn nguy cơ.
Bài này viết cho gia đình mới về xã, nhất là nhà có trẻ nhỏ và người già. Nội dung là kiến thức phòng ngừa phổ thông; khi có dấu hiệu bệnh hay bị rắn cắn, việc cần làm là đưa người tới cơ sở y tế gần nhất càng sớm càng tốt, không tự chữa. Bài không thay lời khuyên của nhân viên y tế.
Vì sao muỗi ở đây nhiều
Rừng ngập mặn, bãi bồi, mương vườn và vuông tôm tạo ra rất nhiều mặt nước nông, lặng, là nơi muỗi đẻ trứng. Ở vùng nước lợ có những loài muỗi quen sống trong rừng và ruộng, bay vào xóm khi chiều xuống; còn muỗi vằn truyền sốt xuất huyết lại thích đẻ ở nước sạch đọng trong đồ chứa quanh nhà: lu nước không đậy, chén nước kê chân tủ, lốp xe cũ, vỏ dừa, chai lọ vứt sau vườn.
Điều này có nghĩa là có hai loại muỗi phải xử lý theo hai cách. Muỗi từ rừng và đồng thì không diệt hết được, chỉ có thể ngăn bằng mùng, lưới cửa, quần áo dài khi ra ngoài lúc chạng vạng. Muỗi vằn đẻ quanh nhà thì kiểm soát được nếu cả nhà và cả xóm cùng dọn nơi chứa nước. Phần lớn ca sốt xuất huyết đến từ loại thứ hai, nên dọn nước đọng là việc có hiệu quả nhất mà mỗi nhà tự làm được.
Mùa mưa, mưa chiều xen nắng làm nước đọng khắp nơi, muỗi sinh sôi rất nhanh. Những tuần đầu mùa mưa và quãng giữa mùa là lúc nên chú ý nhất. Mùa khô muỗi ít hơn nhưng không hết, vì người dân trữ nhiều nước trong lu, bồn để dùng dần, và mỗi lu không đậy là một ổ lăng quăng.
Người mới về từ nội thành thường bất ngờ ở chỗ muỗi ra rất đúng giờ: khoảng chạng vạng, khi gió sông lặng và trời chuyển tối, cả đàn từ phía rừng và vuông bay vào. Người trong xã đã quen sắp việc theo nhịp này, ăn cơm sớm, đóng lưới cửa trước khi lên đèn, đốt chút rơm ẩm hay vỏ dừa ở góc sân xa nhà để lấy khói xua muỗi theo cách cũ. Cách đốt khói chỉ nên làm ở nơi thoáng, xa chỗ trẻ nhỏ và người bệnh hô hấp, và không bao giờ để lửa không người trông.
Dọn nơi muỗi đẻ quanh nhà: việc mỗi tuần
Nhân viên y tế hay nhắc khẩu hiệu "không có lăng quăng thì không có sốt xuất huyết". Ở nhà ven sông có nhiều đồ chứa nước, một vòng kiểm mỗi tuần là đủ để chặn vòng đời của muỗi.
- Đậy kín mọi lu, bồn, thùng chứa nước; lu không có nắp thì phủ vải màn và buộc chặt.
- Thay nước bình hoa, bình bông thờ cúng, chén nước kê chân tủ chống kiến ít nhất mỗi tuần một lần; có thể cho muối vào chén kê chân tủ.
- Lật úp hoặc dọn vỏ dừa, gáo, chai lọ, vỏ hộp, lốp xe cũ sau vườn và quanh sân; lốp xe dùng chắn bờ nên đục lỗ thoát nước.
- Kiểm máng xối, lỗ thoát nước sân, khay hứng nước dưới tủ lạnh, máy lạnh.
- Với lu lớn khó đậy kín, nhiều nhà thả cá ăn lăng quăng theo hướng dẫn của y tế địa phương.
- Phát quang bụi rậm sát nhà, giữ vườn thoáng để muỗi ít chỗ trú ban ngày.
Khi xã tổ chức đợt vệ sinh môi trường hay phun thuốc diệt muỗi, nên mở cửa cho đội phun làm việc và dọn đồ ăn, nước uống trước. Phun thuốc chỉ diệt muỗi trưởng thành ở thời điểm đó; không dọn lăng quăng thì vài ngày sau muỗi lại đầy.
Ngăn muỗi đốt người trong nhà
Ngủ mùng, kể cả ban ngày với trẻ nhỏ. Muỗi vằn đốt cả ban ngày, nhất là sáng sớm và chiều tối. Trẻ nhỏ ngủ trưa nên có mùng. Mùng phải kín, không rách, giắt kỹ dưới nệm.
Lưới chống muỗi ở cửa. Lắp lưới mịn cho cửa sổ và cửa ra vào giúp nhà vừa thoáng vừa bớt muỗi, đỡ phải đóng kín cửa gây bí và ẩm mốc.
Quần áo dài lúc chạng vạng. Khi ra vuông, ra ruộng, ra bờ sông lúc chiều tối, mặc áo dài tay, quần dài, màu sáng. Đây cũng là lúc muỗi từ rừng ra nhiều nhất.
Thuốc xua muỗi dùng đúng cách. Kem, xịt xua muỗi bán ở hiệu thuốc dùng theo hướng dẫn trên bao bì, đặc biệt cẩn thận với trẻ nhỏ. Nhang muỗi, bình xịt diệt muỗi không nên dùng trong phòng kín có trẻ sơ sinh, người bệnh hô hấp.
Quạt cũng giúp. Muỗi bay yếu, một chiếc quạt thổi đều quanh chỗ ngồi buổi tối làm muỗi khó đậu. Đây là mẹo nhỏ mà nhiều nhà ven sông dùng khi ngồi ăn cơm ngoài hiên.
Dấu hiệu cần đưa người bệnh đi khám ngay
Sốt xuất huyết và một số bệnh do muỗi truyền có thể diễn biến nhanh. Bảng dưới là các dấu hiệu phổ thông mà ngành y tế thường khuyến cáo; khi nghi ngờ, đưa người bệnh tới trạm y tế xã hoặc cơ sở y tế gần nhất, không chờ.
| Tình huống | Nên làm | Không nên làm |
|---|---|---|
| Sốt cao đột ngột, đau đầu, đau người, nhất là mùa mưa | Đi khám sớm để được chẩn đoán và theo dõi | Tự mua thuốc hạ sốt không rõ loại, tự truyền dịch tại nhà |
| Hết sốt nhưng mệt lả, đau bụng, nôn nhiều | Đưa đi cơ sở y tế ngay; đây có thể là giai đoạn nguy hiểm | Nghĩ hết sốt là đã khỏi rồi để ở nhà |
| Chảy máu cam, chảy máu chân răng, chấm đỏ dưới da | Đi cơ sở y tế ngay | Chờ xem có tự hết không |
| Trẻ nhỏ sốt li bì, bỏ ăn, quấy khóc bất thường | Đưa đi khám, mang theo sổ khám bệnh nếu có | Cạo gió, chích lể, dùng lá cây tự chữa |
| Người già, người có bệnh nền bị sốt | Đi khám sớm hơn người khoẻ mạnh | Để tới ngày thứ ba thứ tư mới đi |
Vì xã cách bệnh viện lớn khá xa, nguyên tắc chung là đi khám sớm còn hơn đi muộn. Trạm y tế xã có thể khám ban đầu và hướng dẫn chuyển tuyến khi cần; chi tiết về khám bệnh và cấp cứu ở bài riêng trong chuyên mục.
Rắn, rết, ong và những con vật quanh nhà
Rừng ngập mặn, bờ vuông, đống củi, đống lá dừa nước là nơi trú của nhiều loài rắn, trong đó có loài có độc. Người làm muối, làm vuông thỉnh thoảng gặp rắn ngoài đồng; trong xóm, rắn có thể bò vào sân, vào bếp, nhất là sau những trận mưa lớn hoặc khi nước triều dâng làm ngập hang. Phần lớn rắn sẽ tránh người nếu không bị dồn ép.
Cách phòng chủ yếu là giữ quanh nhà gọn: không để đống gạch, củi, lá sát tường; phát cỏ cao quanh lối đi; bịt khe hở dưới cửa; mang ủng khi đi bờ vuông, bờ ruộng, nhất là lúc tối; soi đèn khi đi ban đêm. Khi gặp rắn trong nhà, đưa trẻ và vật nuôi ra xa, không cố bắt, không dùng tay không; nhờ người có kinh nghiệm trong xóm hoặc báo chính quyền địa phương hỗ trợ.
Nếu bị rắn cắn, giữ người bị cắn bình tĩnh, nằm yên, hạn chế cử động phần bị cắn, tháo nhẫn, vòng ở chi bị cắn và đưa ngay tới cơ sở y tế gần nhất. Những cách dân gian như rạch vết cắn, hút nọc, đắp lá, garô thật chặt có thể gây hại thêm. Nhớ hình dạng, màu sắc con rắn nếu có thể, nhưng không mạo hiểm bắt hay đuổi theo. Ong vò vẽ làm tổ ở chái nhà, cây dừa nước cũng nên nhờ người có kinh nghiệm xử lý, không tự đốt tổ.
Giữ trẻ an toàn ở xóm ven sông
Với gia đình có trẻ nhỏ, mối lo lớn nhất ở vùng sông rạch không phải muỗi hay rắn mà là nước. Bờ sông, bờ rạch, mương vườn, vuông tôm, thậm chí lu nước lớn trong nhà đều có thể nguy hiểm với trẻ chưa biết bơi. Nhiều vùng ven sông Nam Bộ có những tai nạn đuối nước thương tâm xảy ra chỉ trong vài phút người lớn lơ là.
Những việc nên làm: rào hoặc che chắn những đoạn mương, ao sát nhà; đậy lu nước; dặn trẻ không ra bờ sông, bờ vuông một mình; cho trẻ học bơi khi đủ tuổi, ở nơi có người hướng dẫn và an toàn; khi đi xuồng, đi đò, mặc áo phao cho trẻ. Nhiều trường và tổ chức địa phương có chương trình dạy bơi cho trẻ vào dịp hè, nên hỏi thông tin ở xã hoặc trường của con.
Mùa mưa, trẻ thích chơi ở những vũng nước đọng, những con mương đầy nước. Ngoài nguy cơ đuối nước, nước đọng còn có thể bẩn, gây bệnh ngoài da, bệnh đường ruột. Tắm rửa sạch sau khi chơi, rửa tay trước khi ăn, cắt móng tay cho trẻ là những thói quen đơn giản giúp trẻ khoẻ trong mùa mưa.
Nước bẩn, nấm da và đau bụng mùa mưa
Muỗi không phải mối lo sức khoẻ duy nhất của mùa mưa ở vùng ven sông. Người làm muối, làm vuông ngâm chân tay trong nước lợ và bùn nhiều giờ mỗi ngày dễ bị nứt kẽ chân, nấm móng, viêm da, vết xước nhỏ nhiễm trùng. Ủng cao su, găng tay khi làm việc lâu dưới nước, rửa lại bằng nước sạch và lau khô chân tay sau khi lên bờ là những thói quen giúp giảm đáng kể các bệnh này. Vết thương do hàu, vỏ ốc, gai cây rạch phải được rửa sạch và theo dõi; sưng đỏ lan rộng, sốt kèm theo là lúc cần đi khám.
Mùa mưa cũng là mùa dễ đau bụng, tiêu chảy, vì nước đọng tràn vào giếng, lu không đậy kín, ruồi nhặng nhiều quanh chỗ phơi khô, chỗ rác. Ăn chín uống sôi, rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh, che đậy thức ăn, đổ rác đúng nơi là những điều quen thuộc nhưng vẫn là hàng rào hiệu quả nhất. Hải sản tươi là thế mạnh của vùng, nhưng ốc, sò, hàu nên nấu chín kỹ; đồ ăn để qua đêm ngoài trời nóng ẩm nên bỏ.
Với trẻ nhỏ bị tiêu chảy, điều quan trọng là bù nước theo hướng dẫn của nhân viên y tế và đưa đi khám nếu trẻ lừ đừ, khát nhiều, mắt trũng, đi ngoài nhiều lần hoặc có máu. Ở xa bệnh viện, phát hiện sớm dấu hiệu mất nước giúp tránh những ca phải chuyển tuyến gấp trong đêm.
Câu hỏi thường gặp
Muỗi ở An Thới Đông có nhiều quanh năm không?
Muỗi có quanh năm vì vùng có rừng ngập mặn và nhiều mặt nước, nhưng dày nhất vào mùa mưa, khoảng tháng năm tới tháng mười một. Mùa khô muỗi ít hơn, tuy nhiên lu bồn trữ nước không đậy vẫn có thể thành ổ lăng quăng. Dọn nước đọng và ngủ mùng nên duy trì cả năm.
Có cách nào diệt hết muỗi rừng quanh nhà không?
Không thể diệt hết muỗi từ rừng ngập mặn và đồng ruộng, và phun thuốc tràn lan còn ảnh hưởng tới vuông tôm, sinh vật trong rừng. Cách thực tế là ngăn muỗi đốt bằng mùng, lưới cửa, quần áo dài lúc chạng vạng, và dọn sạch nơi đẻ trứng trong khu nhà mình.
Bị sốt mùa mưa có nên tự uống thuốc ở nhà không?
Không nên tự điều trị kéo dài. Sốt mùa mưa có thể là sốt xuất huyết hoặc bệnh khác cần được chẩn đoán. Nên đến trạm y tế xã hoặc cơ sở y tế gần nhất để được khám, hướng dẫn dùng thuốc hạ sốt đúng loại và biết các dấu hiệu cần quay lại ngay.
Gặp rắn trong nhà thì phải làm gì?
Đưa trẻ và vật nuôi ra xa, giữ khoảng cách, không dùng tay bắt. Mở đường cho rắn bò ra nếu có thể, hoặc nhờ người có kinh nghiệm trong xóm, báo chính quyền địa phương hỗ trợ. Sau đó dọn gọn quanh nhà, bịt khe hở để hạn chế rắn vào lần sau.
Bị rắn cắn có nên garô và hút nọc không?
Các khuyến cáo y tế hiện nay không khuyên rạch, hút nọc hay garô thật chặt vì có thể gây hại thêm. Giữ người bị cắn nằm yên, hạn chế cử động chi bị cắn, tháo nhẫn vòng và đưa ngay tới cơ sở y tế gần nhất. Thời gian đến nơi điều trị là yếu tố quan trọng nhất.
Làm sao giữ trẻ an toàn khi nhà gần sông rạch?
Rào chắn mương ao sát nhà, đậy lu nước, không để trẻ ra bờ sông một mình, mặc áo phao khi đi xuồng đò và cho trẻ học bơi ở nơi an toàn khi đủ tuổi. Người lớn trong nhà nên thống nhất ai trông trẻ vào lúc nào, vì tai nạn thường xảy ra khi mỗi người nghĩ người kia đang trông.