Hộ nhận khoán bảo vệ rừng ở An Thới Đông là những gia đình ký hợp đồng với đơn vị quản lý rừng phòng hộ Cần Giờ để giữ một diện tích rừng ngập mặn nhất định; việc hằng ngày của họ là đi tuần theo lối rạch và bờ rừng, giữ ranh lô, ngăn chặt phá, phát hiện khai thác trái phép, dọn rác trôi, báo cây chết, sạt lở và tham gia trồng dặm khi được giao. Đổi lại, họ nhận tiền công khoán và được hưởng một số quyền lợi theo hợp đồng và quy định từng thời kỳ.
Bài này dựng lại một ngày đi tuần điển hình, ghép từ những việc mà người giữ rừng ở vùng Cần Giờ thường kể, cùng những điều người ngoài hay thắc mắc về nghề. Chính sách giao khoán cụ thể như diện tích, mức tiền công, quyền khai thác thay đổi theo thời kỳ và theo hợp đồng, nên không được nêu thành số ở đây; người quan tâm nên hỏi trực tiếp đơn vị quản lý rừng.
Rừng phía nam xã và những người giữ nó
Phần phía nam và phía đông xã An Thới Đông, nhất là vùng Lý Nhơn cũ, tiếp giáp với những cánh rừng ngập mặn thuộc khu rừng phòng hộ Cần Giờ. Đó là rừng đước, mắm, bần, dừa nước, phần lớn được trồng lại và tái sinh sau năm 1975 trên những vùng rừng đã bị tàn phá trong chiến tranh. Ngày nay, khu rừng này thuộc khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ được UNESCO công nhận năm 2000.
Rừng rộng, chia cắt bởi chằng chịt sông rạch, không thể chỉ dựa vào lực lượng kiểm lâm. Từ nhiều năm nay, phần lớn diện tích được giao khoán cho các hộ dân sống gần rừng và một số đơn vị để bảo vệ. Nhiều hộ nhận khoán ở các xã vùng Cần Giờ đã sống cạnh rừng hàng chục năm, có gia đình giữ rừng qua hai thế hệ. Họ thuộc từng con rạch, từng gốc cây lớn trong lô của mình.
Với người trong xã, giữ rừng vừa là một nghề, vừa là việc giữ nhà: rừng che gió chướng, chắn sóng sông, giữ đất bờ, là nơi cá tôm cua sinh sản trước khi theo nước vào vuông. Người làm muối, nuôi tôm ở xã hiểu rõ rằng rừng còn thì nghề còn, dù không phải lúc nào sinh kế từ vuông và lợi ích của rừng cũng thuận chiều nhau.
Một ngày tuần tra theo con nước
Lịch tuần tra không cố định theo giờ, mà theo nước. Dưới đây là trình tự một ngày điển hình, lúc nước lớn rơi vào buổi sáng.
- Sáng sớm: chuẩn bị xuồng, mái chèo hoặc máy nhỏ, nước uống, áo mưa, đèn pin, dao phát, sổ ghi chép và điện thoại để báo khi cần. Kiểm tra giờ nước trong ngày.
- Khi nước lên: đi xuồng theo các rạch lớn trong lô, quan sát hai bên bờ. Nước lớn cho phép xuồng vào sâu những rạch nhỏ, nơi khó đi bộ.
- Kiểm ranh lô: xem các cột mốc, dấu ranh có còn, có ai lấn chiếm làm vuông, dựng chòi trái phép không.
- Quan sát dấu hiệu khai thác trái phép: gốc cây mới bị chặt, lối mòn lạ, lưới, lú, bẫy đặt trong rạch rừng nơi không được phép, dấu vết đốt lửa.
- Khi nước ròng: lên bờ đi bộ kiểm tra những đoạn bờ dễ sạt, những khoảng cây chết, nhặt rác trôi mắc vào rễ cây.
- Chiều: về chòi, ghi sổ tuần tra những gì thấy trong ngày, chụp ảnh nếu có vụ việc, báo cho tổ hoặc đơn vị quản lý rừng khi cần.
- Tối: những đợt cao điểm, nhất là khi có dấu hiệu người lạ vào rừng ban đêm, có thể phải đi tuần thêm hoặc phối hợp với tổ bảo vệ rừng.
Giờ nước lùi mỗi ngày nên lịch này cũng lùi theo; có ngày tuần buổi chiều, có ngày tuần từ nửa đêm. Người giữ rừng quen sống theo nhịp đó như người làm muối quen sống theo nắng.
Những mối đe doạ người giữ rừng canh chừng
Chặt cây lấy gỗ, củi. Gỗ đước từng là nguồn chất đốt, làm than, làm cọc từ xưa. Ngày nay việc chặt cây trong rừng phòng hộ bị cấm hoặc hạn chế theo quy định, nhưng nạn chặt trộm lẻ tẻ vẫn có thể xảy ra, nhất là ở rìa rừng gần dân cư.
Lấn đất rừng làm vuông. Đắp bờ, phá vài hàng cây ở mép rừng để mở rộng vuông tôm là kiểu lấn chiếm từng xảy ra ở nhiều vùng rừng ngập mặn. Mỗi lần lấn một chút, sau nhiều năm thành diện tích lớn. Giữ ranh là việc quan trọng bậc nhất.
Khai thác thuỷ sản trái phép. Đặt lưới dày, dùng xung điện, hoá chất để bắt cá tôm cua trong rạch rừng làm cạn kiệt nguồn lợi và vi phạm pháp luật thuỷ sản. Người giữ rừng thường là người đầu tiên phát hiện.
Rác thải trôi theo nước. Mỗi con nước rong, rác nhựa từ thượng nguồn và từ các tuyến sông lớn trôi vào, mắc vào rễ đước, rễ mắm. Rác bịt rễ thở làm cây con yếu, và gây mất mỹ quan cho cả khu rừng.
Sạt lở và cây chết. Dòng chảy mạnh trên sông lớn có thể làm sạt bờ rừng; có những khoảng cây chết vì nước tù, vì sâu hại hoặc không rõ nguyên nhân. Báo sớm giúp đơn vị quản lý có phương án xử lý, trồng lại.
Trồng dặm: cắm trụ mầm khi nước nhạt
Ở những khoảng cây chết, bờ mới bồi hay chỗ rừng thưa, đơn vị quản lý rừng tổ chức trồng dặm, thường vào mùa mưa khi nước nhạt bớt và đất ẩm. Với cây đước, cách quen thuộc là dùng trụ mầm, tức là phần mầm dài hình thoi mọc ra từ quả khi còn trên cây mẹ, rồi cắm thẳng xuống bùn. Trụ mầm có sẵn chất dinh dưỡng, chỉ cần cắm đúng độ sâu và đúng nơi là ra rễ.
Việc trồng dặm tưởng đơn giản nhưng cần hiểu đất và nước. Cắm ở chỗ ngập quá sâu, nước chảy quá mạnh thì trụ mầm bị cuốn trôi; cắm ở chỗ quá cao, ít ngập thì cây con dễ chết khô vào mùa nắng. Người giữ rừng lâu năm biết chỗ nào đước lên tốt, chỗ nào hợp mắm hơn, chỗ nào nên để rừng tự tái sinh.
Có những đợt trồng dặm huy động cả người trong xã, học sinh, đoàn thanh niên hay khách từ nội thành về tham gia. Những đợt như vậy cần người giữ rừng dẫn đường, chỉ chỗ cắm, nhắc cách đi trên bùn an toàn, và sau đó vẫn là người ở lại chăm những cây con khi đoàn khách đã về.
Sau khi trồng, cây con cần được theo dõi trong vài tháng đầu, dọn rác bám, cắm lại những chỗ bị trôi. Đây là phần việc thầm lặng nhất của nghề giữ rừng, ít ai thấy nhưng quyết định khu rừng hai ba mươi năm sau trông thế nào.
Người giữ rừng được gì, mất gì
Thu nhập từ tiền khoán bảo vệ rừng thường không cao, nhưng đều đặn, là phần thu nền giúp nhiều gia đình trụ được qua những năm muối, tôm thất bát. Tuỳ hợp đồng và quy định từng thời kỳ, hộ nhận khoán có thể được hưởng thêm một số quyền lợi như được sử dụng một phần diện tích không có rừng trong lô cho sản xuất kết hợp, hoặc được khai thác một số nguồn lợi tự nhiên dưới tán rừng theo quy định.
Cái giá phải trả là thời gian và sự cô quạnh. Chòi giữ rừng thường nằm xa khu dân cư, có khi chỉ đi được bằng xuồng. Muỗi nhiều, mùa mưa ẩm thấp, mùa khô nắng gắt trên rạch trống. Việc va chạm với người khai thác trái phép đôi khi gây căng thẳng, thậm chí nguy hiểm, nên người giữ rừng được khuyên không tự xử lý một mình mà báo cho lực lượng chức năng.
Nhiều hộ giữ rừng kể rằng điều giữ họ ở lại với nghề không hẳn là tiền, mà là sự gắn bó với khu rừng mình đã nhìn lớn lên. Nhưng như ở các nghề khác trong xã, người trẻ ít muốn nối nghề, và câu hỏi ai sẽ giữ rừng trong mười, hai mươi năm tới là câu hỏi mà vùng Cần Giờ nói chung đang phải trả lời.
Người ngoài vào rừng: những điều nên biết
Người trong xã hoặc khách tới An Thới Đông đôi khi muốn vào rừng câu cá, chụp ảnh hay đi dạo theo bờ rạch. Rừng phòng hộ có quy định riêng, và cũng có những nguy hiểm thật.
- Không chặt cây, bẻ cành, nhổ trụ mầm, kể cả lấy một ít làm kỷ niệm; cây đước con rất dễ chết khi bị bẻ.
- Không đặt lưới, lú, bẫy trong rạch rừng khi chưa biết khu đó có được phép khai thác không; hỏi người giữ rừng hoặc chính quyền ấp trước.
- Không đốt lửa, không xả rác, mang rác của mình ra khỏi rừng.
- Không đi sâu một mình, nhất là lúc nước đang lên; bùn lún và nước dâng nhanh có thể khiến người không quen bị kẹt.
- Mang theo nước, áo dài tay, thuốc chống muỗi; báo cho người nhà lộ trình và giờ dự kiến về.
- Nếu thấy dấu hiệu chặt phá, khai thác trái phép, ghi nhớ vị trí và báo cho người giữ rừng hoặc chính quyền xã, không tự đối đầu.
Phần lớn diện tích rừng không phải là điểm tham quan. Những ai muốn trải nghiệm rừng ngập mặn có tổ chức nên tìm đến các khu sinh thái đã mở cửa đón khách như Vàm Sát, được giới thiệu ở mục cảnh quê của trang.
Rừng và vuông: hai chuyện không tách rời
Ở An Thới Đông, ranh giới giữa rừng và vuông tôm đôi khi chỉ là một con bờ. Nước vào vuông đi qua rạch rừng; cá tôm cua tự nhiên trong vuông quảng canh phần lớn sinh ra và lớn lên trong rừng trước khi theo nước vào. Vì thế, sức khoẻ của rừng ảnh hưởng thẳng đến năng suất của những vuông quảng canh xung quanh, và ngược lại, nước thải từ vuông tác động trực tiếp tới rừng.
Ở nhiều vùng ven biển phía Nam, các mô hình kết hợp rừng – tôm, trong đó một phần diện tích vuông được giữ rừng, đã được thử nghiệm để dung hoà giữa sinh kế và bảo vệ rừng. Mô hình nào phù hợp với vùng Cần Giờ là câu hỏi của cơ quan chuyên môn và các nhà nghiên cứu; điều người dân trong xã cảm nhận rõ nhất là những năm rừng tốt thường đi cùng những năm vuông quảng canh có nhiều tôm cá tự nhiên hơn.
Người giữ rừng, theo nghĩa đó, cũng đang giữ một phần sinh kế của cả xã. Hiểu điều này giúp các hộ nuôi tôm, làm muối nhìn rừng không chỉ như ranh giới hạn chế mình mở rộng, mà như một hạ tầng tự nhiên mà nghề của họ đang dựa vào.
Câu hỏi thường gặp
Ai được nhận khoán bảo vệ rừng ở An Thới Đông?
Đối tượng được nhận khoán, điều kiện và diện tích do đơn vị quản lý rừng phòng hộ và chính sách của thành phố quy định theo từng thời kỳ, thường ưu tiên hộ dân sống gần rừng. Người quan tâm nên hỏi trực tiếp đơn vị quản lý rừng phòng hộ Cần Giờ hoặc UBND xã để biết hiện có giao khoán mới không và điều kiện thế nào.
Hộ nhận khoán có được khai thác gì trong rừng không?
Tuỳ hợp đồng khoán và quy định pháp luật lâm nghiệp, thuỷ sản hiện hành, hộ nhận khoán có thể được khai thác một số nguồn lợi tự nhiên ở mức cho phép, như thuỷ sản dưới tán rừng bằng phương tiện được phép. Chặt cây, lấn đất rừng nhìn chung bị cấm. Mọi quyền lợi nên đọc kỹ trong hợp đồng.
Trụ mầm đước là gì?
Trụ mầm là phần mầm non dài hình thoi mọc ra từ quả đước khi quả còn trên cây mẹ, một kiểu sinh sản gọi là thai sinh ở nhiều cây rừng ngập mặn. Khi rụng xuống, trụ mầm có thể cắm vào bùn và ra rễ. Người trồng rừng dùng trụ mầm để cắm trồng trực tiếp xuống bãi bùn.
Thấy người chặt cây trong rừng thì nên làm gì?
Không nên tự đối đầu vì có thể nguy hiểm. Ghi nhớ thời gian, vị trí, đặc điểm phương tiện nếu có, rồi báo cho người giữ rừng trong khu vực, chính quyền ấp, xã hoặc lực lượng kiểm lâm. Thông tin kịp thời giúp lực lượng chức năng xử lý đúng quy định.
Rác nhựa trong rừng ngập mặn từ đâu tới?
Phần lớn rác trôi vào rừng ngập mặn Cần Giờ theo dòng chảy từ các con sông lớn đổ ra biển, mang theo rác từ khu dân cư và hoạt động phía thượng nguồn, cộng với rác từ ghe tàu và người đi rừng. Rác mắc vào rễ cây khi nước ròng. Dọn rác là việc thường xuyên của người giữ rừng.
Rừng ngập mặn có cháy không?
Rừng ngập mặn ngập nước theo triều hằng ngày nên nguy cơ cháy thấp hơn nhiều so với rừng tràm hay rừng khô. Tuy vậy, ở những khu đất cao ít ngập, thảm thực vật khô vào cuối mùa khô vẫn có thể bắt lửa nếu có người đốt. Vì thế quy định không đốt lửa trong rừng vẫn áp dụng.