Ở An Thới Đông có hai cách mua tôm cua cá tươi: mua tận vuông khi người nuôi tháo nước thu hoạch, và mua ở chợ xã hoặc từ người bán dạo vào buổi sáng. Mua tận vuông được hàng vừa bắt, nhưng phải hỏi trước ngày thu hoạch và thường không chọn được từng con; chợ xã tiện hơn, có nhiều loại cùng lúc. Dù mua ở đâu, cần hỏi rõ cách cân, kiểm hàng trước khi trả tiền, và chuẩn bị thùng đá nếu chở về nội thành qua đường Rừng Sác và phà Bình Khánh.
Bài này dành cho người trong xã đi chợ hằng ngày, người từ nội thành về mua hàng tươi, và người muốn đặt số lượng cho gia đình hay buổi tiệc. Nội dung là cách mua, cách hỏi, cách giữ tươi; bài không nêu giá vì giá thay đổi theo cỡ, theo mùa và theo từng đợt, và không giới thiệu người bán hay cơ sở cụ thể. Cơ sở thu mua, chế biến thuỷ sản có đăng ký kinh doanh có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang.
Mua tận vuông: khi nào có hàng
Người nuôi tôm không bán lẻ mỗi ngày. Hàng chỉ có khi họ tỉa (bắt bớt tôm lớn bằng lưới, đó) hoặc tháo vuông thu hoạch. Tháo vuông thường theo con nước ròng để xả nước ra rạch được dễ, nên ngày thu hoạch gắn với lịch thuỷ triều và với lúc tôm đạt cỡ bán. Thương lái thường được báo trước, mua phần lớn tôm đều cỡ; phần lẻ cỡ, cá, cua lẫn trong vuông là thứ người nuôi sẵn lòng bán cho người quen.
Vì vậy, muốn mua tận vuông, cách hiệu quả là có người quen trong xã, hoặc làm quen với một nhà nuôi và xin họ báo khi sắp thu hoạch. Đến một vuông lạ hỏi mua ngay trong ngày thường không được, không phải vì người ta không muốn bán mà vì chưa tới lúc bắt. Một số nhà có nuôi giữ ít cua, tôm trong lồng, trong bể nhỏ để bán dần cho khách quen; điều này tuỳ từng nhà.
Mua tận vuông cũng có nghĩa là mua theo cái vuông có. Có ngày được nhiều tôm đất, có ngày nhiều cá kèo, có ngày cua ít. Nếu bạn cần đúng một loại, đúng một cỡ cho một bữa tiệc, chợ xã hoặc chợ đầu mối sẽ chắc chắn hơn.
Những câu nên hỏi trước khi mua
Hỏi rõ trước giúp hai bên sòng phẳng và tránh hiểu lầm, nhất là với người lần đầu mua ở vùng quê. Những câu hỏi thông thường:
- Hàng bắt lúc nào, ở vuông nào hay mua lại từ người khác?
- Tôm loại gì (sú, thẻ, đất), cỡ bao nhiêu con một ký, có lẫn tôm lột, tôm yếu không?
- Cua chắc hay cua óp, cua gạch hay cua thịt, có được xem, ấn yếm từng con không?
- Cân bằng cân gì, cân có cả dây buộc cua, nước, đá hay không?
- Có đóng thùng đá, có túi sục khí cho tôm sống không, thùng đá tính riêng hay đã gồm?
- Nếu đặt số lượng cho ngày khác, cần báo trước bao lâu và có cần đặt cọc không?
Người bán quen ở quê thường trả lời thẳng. Câu trả lời ậm ừ về nguồn hàng hay về cách cân là dấu hiệu nên cẩn thận. Hỏi lịch sự, không mặc cả gay gắt, là cách để được bán hàng tốt lần sau.
Cân hàng và trả tiền cho sòng phẳng
Ở vuông và ở chợ quê, cân đồng hồ và cân treo vẫn phổ biến bên cạnh cân điện tử. Bạn có quyền xem số trên cân và yêu cầu cân lại. Với cua, dây buộc ướt có thể làm nặng thêm một chút; với tôm, nước đọng và đá cũng vậy. Thoả thuận rõ trước "cân có dây không", "để ráo nước rồi cân" là đủ để tránh khó chịu.
Một mẹo đơn giản nhiều người quen dùng là mang theo một vật có khối lượng biết trước, như chai nước đã biết trọng lượng, để thử cân khi cần. Tuy nhiên, ở chợ quê người bán đa số thật thà; việc kiểm tra nên làm nhẹ nhàng, không làm như đang nghi ngờ người ta.
Trả tiền mặt vẫn thông dụng, nhiều người bán cũng nhận chuyển khoản. Nếu chuyển khoản, nên chờ người bán xác nhận đã nhận rồi hãy đi. Với đơn đặt trước số lượng lớn, ghi lại thoả thuận bằng tin nhắn: loại hàng, cỡ, số ký, ngày giao, có đặt cọc hay không. Việc này có lợi cho cả người mua lẫn người bán.
Một điều nên nhớ: người bán ở vuông không phải cửa hàng, không có hoá đơn hay chính sách đổi trả. Kiểm hàng kỹ ngay tại chỗ là cách duy nhất để chắc chắn mình mua đúng thứ cần.
Đi chợ xã buổi sáng
Chợ trong xã họp chủ yếu vào buổi sáng, nhộn nhịp nhất từ lúc trời vừa sáng tới giữa buổi. Hàng thuỷ sản ở chợ xã phần lớn là cá, tôm, cua, ba khía của người trong xã và vùng lân cận bắt được, bên cạnh thịt, rau, đồ khô và hàng tạp hoá. Đến muộn, hàng tươi đã vơi, chỉ còn những thứ kém tươi hơn.
Ở chợ, bạn thấy được nhiều loại cùng lúc và so sánh được. Người bán thường là người trong xã, bán hàng nhà làm ra hoặc mua lại từ ghe, từ vuông của người quen. Hỏi "con gì mới về sáng nay" là câu hỏi hay nhất. Cá còn sống trong thau, tôm còn búng, cua còn khoẻ là những thứ nên mua đầu tiên.
Ngoài chợ xã, ở phía Bình Khánh gần bến phà cũng có chợ và các điểm bán hàng, thuận cho người từ nội thành ghé mua trên đường về. Với người cần số lượng lớn hoặc nhiều loại hải sản mà xã không có, các chợ đầu mối thuỷ sản của thành phố như chợ Bình Điền vẫn là nơi đầy đủ hơn; nhưng nếu muốn hàng của vùng nước lợ này, mua tại xã vẫn là cách gần nguồn nhất.
Mua từ ghe, xuồng của người đánh bắt
Ngoài vuông và chợ, một nguồn hàng tươi khác là người đánh bắt trên sông Soài Rạp và trong các rạch. Sáng sớm, xuồng ghe cập về các bến nhỏ trong xã với cá đối, cá ngát, cá nâu, tôm sông, đôi khi có cua. Phần lớn hàng được giao ngay cho người buôn quen hoặc mang ra chợ, nhưng nếu có mặt đúng lúc, người trong xóm vẫn mua được vài ký ngay tại bến.
Hàng từ ghe có ưu điểm là vừa rời nước, nhưng loại và số lượng hoàn toàn tuỳ vào mẻ lưới đêm qua. Không ai hứa trước được. Người mua quen thường biết ghe nào về bến nào, giờ nào, và đứng chờ sẵn. Người từ nơi khác tới khó canh được nhịp này; nếu muốn thử, cách tốt nhất là nhờ người trong xóm dắt đi một lần.
Ở bến sông, nên đứng chỗ chắc chân, không bước xuống xuồng người khác khi chưa được mời, và cẩn thận với bậc bến trơn bùn. Trẻ nhỏ đi theo phải được giữ tay. Trả tiền xong thì nhường chỗ cho người buôn, vì với họ mỗi phút ở bến đều là công việc.
Những hiểu lầm hay gặp của người mua lần đầu
"Về tận nơi thì cái gì cũng rẻ." Giá tại nguồn đã theo thị trường; chênh lệch với chợ nội thành nhiều khi không đủ bù tiền xăng, thời gian và công giữ lạnh. Lý do đáng để về tận nơi là độ tươi và biết rõ nguồn hàng.
"Con càng to càng ngon." Tôm sú to hợp nướng, nhưng tôm đất nhỏ rang muối lại thơm hơn; cua to mà óp thì ít thịt hơn cua vừa mà chắc. Chọn theo món định nấu chứ không theo cỡ.
"Đã mua ở quê thì khỏi kiểm." Người bán ở quê đa số thật thà, nhưng hàng vẫn có con yếu, con chết lẫn vào. Kiểm tại chỗ là thói quen tốt với bất kỳ nơi bán nào.
"Thùng đá là đủ." Thùng đá giữ lạnh tốt cho tôm cá đã chết, nhưng cua sống áp sát đá dễ chết, tôm sống ngâm nước đá tan sẽ ngạt. Mỗi loại cần một cách giữ riêng.
Giữ tươi từng loại khi chở về nội thành
Từ xã ra phà Bình Khánh theo đường Rừng Sác, rồi từ bến phà phía Nhà Bè vào trung tâm, thời gian đi có thể kéo dài khi đông xe hoặc chờ phà, nhất là chiều cuối tuần và ngày lễ. Mỗi loại hàng cần cách giữ khác nhau:
| Loại | Cách giữ khi chở | Lưu ý |
|---|---|---|
| Tôm sống | Túi nước có sục khí, hoặc làm lạnh nhanh bằng nước đá rồi xếp đá | Tôm sống trong túi không sục khí chết rất nhanh khi trời nóng |
| Tôm đã chết | Thùng xốp, một lớp đá một lớp tôm, phủ đá trên cùng | Không ngâm tôm trong nước đá tan quá lâu |
| Cua sống | Buộc dây, để trong thùng thoáng, phủ khăn ướt, không để đá tiếp xúc trực tiếp | Không ngâm cua biển vào nước ngọt |
| Cá tươi | Làm sạch ruột trước nếu được, xếp đá trong thùng kín | Cá còn ruột hỏng nhanh hơn |
| Ba khía sống | Thùng có nắp, có lỗ thoáng, giữ ẩm | Ba khía bò rất giỏi, nắp phải chắc |
| Ba khía muối, đồ khô | Hũ kín, túi kín, để đứng, tránh nắng | Bọc thêm túi để không chảy nước, bay mùi |
Thùng xốp nên được cột chắc trên xe máy, không để che tầm nhìn hay lệch trọng tâm. Trên đường Rừng Sác có những đoạn dài qua rừng, ít hàng quán; chạy xe chở nặng cần giữ tốc độ vừa phải, nhất là lúc chiều tối.
Đặt số lượng cho đám tiệc và mua làm quà
Báo sớm. Đặt tôm cua cho đám giỗ, đám cưới hay buổi tiệc nên báo người bán trước vài ngày tới một tuần, để họ sắp xếp với lịch thu hoạch hoặc gom hàng từ nhiều nhà.
Nói rõ món định nấu. Nói với người bán bạn định nấu món gì: tôm nướng cần con to đều, tôm rang muối cần tôm nhỏ, lẩu cần cá và cua vừa. Người bán quen sẽ gợi ý loại hợp.
Chừa dư. Hải sản sống có thể hao hụt khi chở và khi sơ chế. Tính dư một chút so với số người ăn, nhưng đừng mua quá nhiều mà không có chỗ giữ lạnh.
Mua làm quà. Tôm khô, khô cá, ba khía muối, muối hột là những thứ dễ mang đi xa hơn hàng sống. Nếu mua hàng sống làm quà, hỏi người nhận có ở nhà để nấu ngay không.
Giữ quan hệ. Một nhà bán quen, sòng phẳng, đáng giá hơn việc mặc cả từng đồng. Ở xã nhỏ, tiếng lành đồn xa, tiếng dữ cũng vậy, cho cả người bán lẫn người mua.
Câu hỏi thường gặp
Có thể đến vuông bất kỳ để hỏi mua tôm không?
Có thể hỏi, nhưng thường chỉ mua được khi nhà đó đang tỉa hoặc tháo vuông. Vuông là tài sản riêng; không tự ý đi vào bờ vuông, không đến lúc nửa đêm hay giờ nghỉ trưa. Có người quen trong xã giới thiệu sẽ dễ hơn nhiều.
Mua ở vuông có rẻ hơn ở chợ không?
Không nhất thiết. Người nuôi bán theo giá thị trường của ngày đó, có khi bằng giá thương lái. Cái lợi chính khi mua tận vuông là hàng tươi, biết nguồn, chọn được hàng lẻ cỡ hợp món nhà. Bài không đưa con số vì giá thay đổi liên tục.
Chợ xã họp tới mấy giờ?
Chợ trong xã họp chủ yếu buổi sáng, hàng tươi nhiều nhất lúc sớm. Giờ cụ thể mỗi chợ có thể khác và thay đổi theo mùa, nên hỏi người trong xã. Muốn mua hàng thuỷ sản tươi, đến sớm là chắc nhất.
Chở hải sản bằng xe máy qua phà Bình Khánh cần lưu ý gì?
Cột thùng chắc, không để nước đá chảy xuống mặt phà gây trơn, xuống xe dắt theo hướng dẫn của nhân viên phà. Tính thêm thời gian chờ phà lúc đông. Kiểm tra thông tin hiện hành về phà và các phương án đi lại trước chuyến đi.
Làm sao biết người bán có cân thiếu không?
Xem số trên cân, yêu cầu cân lại khi nghi ngờ, thoả thuận trước có tính dây buộc, nước, đá hay không. Có thể mang vật có khối lượng biết trước để thử cân. Phần lớn người bán ở chợ quê thật thà; kiểm tra nhẹ nhàng, lịch sự.
Mua hải sản về mà không nấu ngay thì giữ thế nào?
Tôm, cá làm sạch, chia phần, cho vào ngăn đá; cua sống nên nấu chín trong ngày rồi cất ngăn mát hoặc ngăn đá. Không rã đông rồi cấp đông lại nhiều lần. Hàng có mùi lạ, mềm nhũn thì bỏ, không tiếc.