Thu nhập của các hộ làm muối, nuôi tôm, đánh bắt ở An Thới Đông chịu hai lớp bấp bênh chồng lên nhau: thời tiết (mưa trái mùa, mưa dầm, nắng gắt kéo dài, triều cường, hạn mặn) quyết định làm ra được bao nhiêu, còn giá thị trường quyết định bán được bao nhiêu. Hai lớp này nhiều khi đi ngược nhau, như năm được mùa muối thì giá muối thấp, nên thu nhập năm này qua năm khác chênh lệch lớn.
Các hộ trong xã không có cách nào loại bỏ rủi ro, nhưng có nhiều cách giảm và chia rủi ro: làm nhiều nghề, giữ tiền dự phòng, tham gia tổ hợp tác, bán theo nhiều kênh, đầu tư vào những thứ giảm thiệt hại khi trời xấu, và khi cần thì chuyển nghề một phần. Bài này phân tích từng nguồn rủi ro và các cách xoay sở đó theo nguyên lý; không có dự báo giá hay thời tiết nào trong bài.
Lớp bấp bênh thứ nhất: trời
Với nghề muối, kẻ thù số một là mưa trái mùa giữa mùa khô. Một trận mưa lớn làm tan muối đang kết tinh, pha loãng nước chín trong các ô, mất nhiều ngày làm lại. Mùa mưa đến sớm cắt ngắn vụ; mùa khô có nhiều ngày âm u làm muối kết tinh chậm. Ngược lại, những năm khô hạn kéo dài, nắng gắt, lại là năm thuận cho muối.
Với nuôi tôm, rủi ro đến từ cả hai phía. Mưa dầm làm nước vuông nhạt đột ngột, tôm sốc, dễ bệnh. Nắng gắt kéo dài làm nước nóng, độ mặn tăng cao, tôm chậm lớn. Sự thay đổi nhiệt độ lớn giữa ngày và đêm, giữa các đợt thời tiết, là điều kiện thuận cho dịch bệnh bùng phát. Người nuôi tôm ở vùng nước lợ thường nói khó nhất là những tháng giao mùa.
Triều cường là mối lo chung của cả xã, nhất là những tháng cuối năm. Nước lên cao hơn bình thường có thể tràn qua bờ vuông thấp, làm tôm cua theo nước ra ngoài, cuốn trôi muối chưa cất, ngập đường đi. Hạn mặn những năm nước thượng nguồn về ít làm nước sông mặn sâu hơn, khó khăn cho vườn và nước sinh hoạt, dù thuận cho muối.
Lớp bấp bênh thứ hai: giá
Muối là mặt hàng giá thấp và giá được quyết định nhiều bởi sản lượng muối cả nước. Năm các vùng muối lớn được mùa, giá muối giảm, muối ở các vùng nhỏ như Cần Giờ càng khó bán. Diêm dân thường ở thế bán cho thương lái, ít khi tự quyết được giá, nhất là khi không có kho chứa phải bán gấp cuối vụ.
Giá tôm phụ thuộc vào thị trường trong nước và xuất khẩu, vào cỡ tôm, vào thời điểm thu hoạch. Khi nhiều vùng nuôi cùng thu hoạch một lúc, giá có thể xuống; khi dịch bệnh làm nhiều vùng mất mùa, giá lên nhưng chính người nuôi trong vùng dịch lại không có tôm để bán. Cua, cá đánh bắt cũng lên xuống theo mùa, theo lễ tết.
Thêm vào đó là giá đầu vào: thức ăn, con giống, nhiên liệu, điện, bạt, vật tư. Khi giá đầu vào tăng mà giá bán không tăng theo, lợi nhuận bị bóp lại dù sản lượng vẫn như cũ. Hộ nuôi mật độ cao chịu tác động này nặng hơn hộ quảng canh, vì phần chi phí mua ngoài chiếm tỷ trọng lớn.
Khi trời và giá cùng tác động: bốn kịch bản
Bảng dưới minh hoạ cách hai lớp bấp bênh kết hợp với nhau, với nghề muối làm ví dụ. Đây là mô tả định tính để thấy logic, không phải dữ liệu thực tế của năm nào.
| Kịch bản | Trời | Giá | Kết quả thường gặp với diêm dân |
|---|---|---|---|
| Thuận cả hai | Mùa khô dài, ít mưa trái mùa | Giá giữ được do vùng khác mất mùa | Năm hiếm hoi có dư; nên để dành |
| Được mùa mất giá | Nắng tốt ở mọi vùng muối | Giá giảm do sản lượng chung lớn | Làm nhiều mà thu không tăng tương ứng |
| Mất mùa được giá | Mưa trái mùa nhiều ở vùng mình | Giá cao hơn nhưng không có muối bán | Thu nhập giảm, chỉ hộ có muối tồn kho được lợi |
| Nghịch cả hai | Mùa khô ngắn, mưa nhiều | Giá thấp do vùng khác vẫn được mùa | Năm khó nhất; dễ phát sinh nợ |
Từ bảng này có thể thấy vì sao kho chứa và tiền dự phòng quan trọng tới vậy: hai thứ đó giúp hộ chuyển một phần lợi của năm thuận sang đỡ năm nghịch, thay vì sống theo từng năm.
Những cách các hộ giảm rủi ro
Làm nhiều nghề trong năm. Như đã nói ở bài lịch nghề trong mục này, kết hợp muối mùa khô, tôm cua mùa mưa, giữ rừng, đánh bắt và làm thuê giúp rủi ro của nghề này rơi vào lúc nghề kia ổn. Đây là cách giảm rủi ro lâu đời và phổ biến nhất trong xã.
Giữ tiền và hàng dự phòng. Để dành một phần tiền những năm thuận, có kho giữ muối, giữ lại một ít vật tư, giúp không bị buộc phải bán gấp hay vay nóng vào năm khó.
Đầu tư giảm thiệt hại. Bạt phủ muối, kho chứa, bờ vuông cao chắc trước mùa triều cường, máy phát điện cho ao tôm, mái che ao. Mỗi khoản đều tốn tiền, nhưng giảm thiệt hại khi trời xấu.
Theo dõi thông tin. Dự báo thời tiết, lịch triều cường, thông báo dịch bệnh của cơ quan chuyên môn, thông tin giá ở chợ đầu mối. Biết sớm vài ngày đủ để thu hoạch tôm trước con nước lớn, cào muối trước trận mưa.
Bán qua nhiều kênh. Không phụ thuộc một thương lái; giữ quan hệ với vài mối, bán một phần trực tiếp cho người quen, khách du lịch, nhà hàng. Giá bán lẻ cao hơn giúp bù cho phần bán thô giá thấp.
Làm chung: tổ hợp tác, hợp tác xã và chia rủi ro
Một hộ đơn lẻ có ít sức mặc cả với thương lái, khó tự xây kho chứa lớn, khó tiếp cận vốn vay ưu đãi hay chương trình hỗ trợ. Khi các hộ cùng nghề trong một khu vực lập tổ hợp tác hoặc hợp tác xã, họ có thể cùng mua vật tư với giá tốt hơn, cùng xây kho, cùng bán sản phẩm với khối lượng lớn hơn, và có tư cách để ký hợp đồng với doanh nghiệp thu mua.
Với nghề nuôi tôm, làm chung còn có một lợi ích quan trọng khác: quản lý dịch bệnh. Các hộ dùng chung một con rạch nếu thống nhất lịch lấy nước, lịch thả giống, cách xử lý nước thải và thông báo cho nhau khi có tôm bệnh thì giảm được nguy cơ lây lan. Đây là điều không hộ nào tự làm được một mình.
Dĩ nhiên, làm chung đòi hỏi tin tưởng, minh bạch và người đứng ra điều hành có năng lực. Nhiều tổ nhóm ở các vùng nông thôn hình thành rồi tan vì thiếu những điều này. Hộ muốn tham gia nên tìm hiểu kỹ cách tổ chức, quyền và nghĩa vụ, và hỏi cơ quan phụ trách kinh tế hợp tác của thành phố, xã về các hình thức hỗ trợ hiện có. Chuyện thành lập, đăng ký được bàn thêm ở mục doanh nghiệp và kinh doanh của trang.
Bảo hiểm và hỗ trợ khi có thiên tai, dịch bệnh
Ở Việt Nam, bảo hiểm nông nghiệp, trong đó có bảo hiểm cho nuôi trồng thuỷ sản, đã được triển khai theo các chính sách của Nhà nước qua nhiều giai đoạn, với mức hỗ trợ phí cho một số đối tượng. Tuy vậy, mức độ phổ biến của bảo hiểm cho hộ nuôi tôm nhỏ vẫn còn hạn chế ở nhiều nơi. Người nuôi muốn tìm hiểu nên hỏi cơ quan nông nghiệp và các doanh nghiệp bảo hiểm về sản phẩm hiện có, điều kiện được bồi thường và mức phí.
Khi có thiên tai, dịch bệnh gây thiệt hại lớn, Nhà nước có chính sách hỗ trợ khôi phục sản xuất theo quy định, thường qua việc xác nhận thiệt hại ở cấp xã. Hộ bị thiệt hại nên báo kịp thời cho chính quyền xã, giữ lại bằng chứng như ảnh chụp, ghi chép, hoá đơn mua giống, để được xem xét theo đúng quy trình. Mức hỗ trợ và điều kiện cụ thể thay đổi theo văn bản hiện hành.
Hỗ trợ không thay được việc tự phòng ngừa, nhưng biết các kênh này giúp hộ không bỏ sót quyền lợi của mình khi gặp năm khó. Người làm nghề nên giữ sổ ghi chép sản xuất đều đặn; đây vừa là công cụ quản lý vừa là bằng chứng khi cần.
Khi nào nghĩ tới chuyện chuyển nghề
Chuyển nghề là quyết định lớn với những gia đình đã làm muối, nuôi tôm qua nhiều đời. Những dấu hiệu dưới đây thường khiến các hộ trong vùng ven biển cân nhắc chuyển một phần hoặc toàn bộ.
- Nhiều năm liền thu nhập từ nghề không đủ chi tiêu cơ bản, phải vay để làm vụ sau.
- Không còn đủ người trong nhà làm nghề, con cái đã đi làm nơi khác và không muốn quay về.
- Sức khoẻ của người làm chính không còn chịu được cường độ của nghề.
- Đất nằm trong quy hoạch thay đổi mục đích sử dụng, hoặc điều kiện tự nhiên ở khu đất đó ngày càng bất lợi.
- Có cơ hội việc làm ổn định hơn ở nội thành, khu công nghiệp, hoặc trong các dịch vụ mới như du lịch sinh thái, homestay trong vùng.
Chuyển nghề không nhất thiết là bỏ hẳn. Nhiều gia đình giữ một phần nghề cũ ở quy mô nhỏ, cho thuê phần đất còn lại, trong khi người trẻ đi làm công ăn lương. Các chương trình đào tạo nghề cho lao động nông thôn, nếu có ở xã, là nơi nên tìm hiểu trước khi quyết định.
Nhìn về phía trước mà không đoán mò
Vùng Cần Giờ nói chung đang được nhắc nhiều với các dự án hạ tầng và đô thị đã được công bố. Những thay đổi lớn như vậy, khi thành hiện thực, chắc sẽ tác động tới đất đai, việc làm và giá cả trong vùng, kể cả ở An Thới Đông. Nhưng tác động cụ thể ra sao, khi nào, ở đâu, là điều không thể đoán chính xác lúc này; người dân nên theo dõi thông tin chính thức từ chính quyền thay vì tin vào lời đồn, nhất là lời đồn đi kèm lời mời mua bán đất.
Điều chắc chắn hơn là những nghề gắn với nước mặn, rừng ngập mặn và con nước sẽ còn là một phần đời sống của xã trong thời gian dài. Hộ nào hiểu rõ rủi ro của nghề mình, biết chia nhỏ rủi ro, giữ được nguồn dự phòng và chịu học thêm, hộ đó có nhiều lựa chọn hơn khi hoàn cảnh thay đổi. Và trong mọi kịch bản, sổ ghi chép sản xuất, quan hệ tốt với hàng xóm cùng rạch, cùng tổ, vẫn là vốn quý nhất.
Câu hỏi thường gặp
Năm được mùa muối sao thu nhập vẫn có khi giảm?
Khi thời tiết thuận cho mọi vùng muối, sản lượng muối cả nước tăng, giá muối thường giảm. Diêm dân ở vùng nhỏ như Cần Giờ khó cạnh tranh về giá với vùng muối lớn, nên dù làm được nhiều hơn, thu nhập có thể không tăng, thậm chí giảm. Đây là hiện tượng được mùa mất giá quen thuộc trong nông nghiệp.
Có bảo hiểm cho nuôi tôm không?
Có các chính sách bảo hiểm nông nghiệp bao gồm nuôi trồng thuỷ sản, với hỗ trợ phí cho một số đối tượng theo quy định từng thời kỳ. Mức độ phổ biến với hộ nuôi nhỏ còn hạn chế. Người nuôi nên hỏi cơ quan nông nghiệp và doanh nghiệp bảo hiểm về sản phẩm hiện có, điều kiện bồi thường và chi phí.
Bị thiệt hại do triều cường thì có được hỗ trợ không?
Tuỳ mức độ thiệt hại và chính sách hiện hành, hộ sản xuất bị thiệt hại do thiên tai có thể được xem xét hỗ trợ khôi phục sản xuất. Hộ nên báo ngay cho chính quyền xã, giữ ảnh chụp, ghi chép, hoá đơn để làm căn cứ xác nhận thiệt hại theo quy trình.
Tham gia tổ hợp tác có lợi gì cho hộ nhỏ?
Tổ hợp tác giúp hộ nhỏ cùng mua vật tư giá tốt hơn, cùng xây kho, cùng bán với khối lượng lớn để thương lượng giá, cùng quản lý dịch bệnh khi dùng chung nguồn nước, và dễ tiếp cận các chương trình hỗ trợ. Hiệu quả phụ thuộc vào sự minh bạch, tin tưởng và người điều hành.
Có nên bán đất vuông, đất muối khi nghe tin có dự án?
Quyết định bán đất là chuyện lớn của mỗi gia đình. Không nên quyết định dựa trên lời đồn về dự án. Hãy kiểm tra thông tin quy hoạch chính thức tại cơ quan có thẩm quyền, kiểm tra tình trạng pháp lý của đất, tham khảo nhiều nguồn và cân nhắc sinh kế lâu dài trước khi bán.
Người trẻ trong xã có nên theo nghề muối, tôm không?
Không có câu trả lời chung. Người trẻ có kiến thức kỹ thuật, biết dùng công nghệ ghi chép, tìm kênh bán mới có thể làm nghề hiệu quả hơn thế hệ trước. Nhưng nghề vẫn vất vả và rủi ro. Nhiều người chọn vừa làm công ăn lương vừa phụ gia đình để có thời gian hiểu nghề trước khi quyết định.