Trên đất nhiễm mặn ở An Thới Đông, trồng trọt chủ yếu là vườn nhà và cây trên bờ vuông: rau ăn lá, rau gia vị, bầu bí trồng trên liếp cao vào mùa mưa, cây ăn trái và cây che bóng chịu mặn như dừa, chuối, ổi, bần, dừa nước trên bờ. Cái quyết định không phải là đất tốt hay xấu, mà là có giữ được nước ngọt cho cây vào mùa khô hay không, và có tách được rễ cây khỏi lớp đất, lớp nước mặn bên dưới hay không.
Xã không phải vùng chuyên canh rau quả như những vùng đất ngọt phía bắc thành phố, và cũng không nên kỳ vọng như vậy. Nhưng một mảnh vườn nhỏ quanh nhà giúp gia đình bớt tiền chợ, có rau sạch cho bữa cơm, và trên bờ vuông một hàng cây giữ được đất, che được nắng cho mương. Bài này đi qua những nguyên lý và kinh nghiệm thường thấy ở vùng ven biển nước lợ phía Nam, áp vào điều kiện của xã.
Vì sao trồng trọt ở đây khó
Đất ở An Thới Đông phần lớn là đất phù sa ven biển, đất bùn ngập triều được bồi đắp qua nhiều thế kỷ, nằm thấp và chịu ảnh hưởng trực tiếp của nước mặn từ sông Soài Rạp và các rạch. Mùa khô, nước mặn ngấm sâu vào đất, mạch nước ngầm gần mặt đất cũng mặn. Ở những chỗ từng là ruộng muối, đất mặn càng nặng vì nhiều năm phơi nước đậm.
Bên cạnh mặn là phèn. Đất ven rừng ngập mặn có thể chứa những hợp chất lưu huỳnh trong tầng bùn bên dưới; khi đất bị đào xới, phơi khô, các hợp chất này ô xi hoá, làm đất chua. Cây trồng trên đất vừa mặn vừa chua thì rễ khó hút nước, lá vàng, còi cọc. Đó là lý do nhiều người mới về xã thử trồng rau theo cách ở quê ngọt mà thất bại ngay vụ đầu.
Khó khăn thứ ba là nước tưới. Nước sông, nước rạch mặn quanh năm ở mức khác nhau, không tưới rau được, nhất là trong mùa khô. Nước máy dùng cho sinh hoạt là chính, tưới vườn tốn kém. Vì vậy, vườn ở đây sống chủ yếu nhờ nước mưa, và chuyện trữ nước mưa trở thành kỹ năng quan trọng nhất của người làm vườn.
Lên liếp: tách rễ cây khỏi mặn
Lên liếp, tức là đắp đất thành những luống cao hơn mặt đất tự nhiên, là cách phổ biến nhất để trồng rau trên đất mặn ở các vùng ven biển. Các bước thường gặp như sau.
- Chọn chỗ cao nhất quanh nhà, ít bị triều cường tràn, gần nguồn nước mưa trữ để tiện tưới.
- Đắp liếp cao hơn mặt đất một đoạn đủ để nước triều cường không tràn lên, mặt liếp rộng vừa tầm tay chăm sóc từ hai bên.
- Dùng lớp đất mặt trộn nhiều phân hữu cơ hoai, tro trấu, xơ dừa, lá mục để đất tơi xốp, giữ nước tốt; tránh đào lấy đất sâu dễ lẫn phèn.
- Để liếp qua vài trận mưa đầu mùa cho nước mưa rửa bớt mặn ở lớp trên, sau đó mới gieo trồng.
- Phủ gốc bằng rơm, lá khô, cỏ khô để giữ ẩm, hạn chế nước bốc hơi kéo muối từ dưới lên mặt đất.
- Bón vôi theo hướng dẫn kỹ thuật nếu đo thấy đất chua; không bón theo cảm tính.
Nhiều nhà còn trồng rau trong thùng xốp, chậu, bao đất đặt trên kệ hoặc trên nền cao, hoàn toàn tách khỏi đất tự nhiên. Cách này tốn công thay đất, nhưng chắc chắn tránh được mặn và phèn, hợp với nhà có sân nhỏ hoặc nền thấp hay bị ngập.
Trữ nước mưa cho vườn: lu, khạp, ao nhỏ
Hình ảnh quen thuộc ở các nhà trong xã là dãy lu, khạp lớn đặt dưới mái hiên, máng xối dẫn nước mưa từ mái tôn xuống. Nước mưa trữ trong lu trước hết dành cho ăn uống, nấu nướng; phần dư và nước mưa hứng thêm từ các nguồn khác mới dùng cho vườn. Nhà nào có nhiều lu, nhiều bồn chứa thì vườn có thể sống sang được đầu mùa khô.
Một số hộ có đất rộng đào ao nhỏ hoặc mương trữ nước ngọt riêng, lót bạt để nước mưa không thấm xuống đất mặn và không bị nước mặn từ dưới thấm lên. Ao trữ nước ngọt kiểu này còn dùng cho việc tưới cây trên bờ vuông, nuôi thêm ít cá nước ngọt. Đầu tư không nhỏ, nhưng là cách để có vườn quanh năm.
Dùng nước tưới tiết kiệm là thói quen cần có. Tưới vào sáng sớm hoặc chiều mát để nước không bốc hơi nhanh, tưới vào gốc thay vì phun lên lá, phủ gốc giữ ẩm. Một số nhà dùng ống nhỏ giọt tự làm từ chai nhựa đục lỗ cắm cạnh gốc cây. Những cách đơn giản này giúp mỗi lu nước mưa đi được xa hơn.
Cây nào hợp, cây nào khó trên đất mặn của xã
Bảng dưới gom một số loại cây thường được nhắc tới ở các vườn vùng ven biển nước lợ phía Nam. Mức chịu mặn thực tế còn tuỳ giống, tuỳ đất và cách chăm sóc; đây chỉ là khái quát để tham khảo.
| Nhóm cây | Ví dụ thường gặp | Mức hợp với đất mặn | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Rau ăn lá ngắn ngày | Rau muống, rau dền, cải, mồng tơi | Trồng được trên liếp cao, mùa mưa | Mùa khô cần nước mưa trữ; rau muống chịu nước tốt |
| Rau gia vị | Hành lá, rau răm, ngò, ớt, sả | Trồng được trong chậu, liếp cao | Sả, ớt khá chịu hạn |
| Dây leo cho quả | Bầu, bí, mướp | Trồng được mùa mưa, làm giàn | Cần nhiều nước khi ra hoa, đậu quả |
| Cây ăn trái lâu năm | Dừa, chuối, ổi, mãng cầu | Dừa khá chịu mặn; chuối, ổi trồng trên bờ cao | Trồng trên mô đất cao, tránh ngập triều lâu |
| Cây bờ vuông tự nhiên | Dừa nước, bần, mắm, đước | Rất hợp, là cây bản địa vùng nước lợ | Giữ bờ, che bóng; trái bần, lá dừa nước dùng được |
| Cây ưa nước ngọt | Nhiều loại rau ôn đới, cây có múi | Khó, dễ chết khi gặp mặn | Chỉ nên trồng chậu với đất, nước ngọt hoàn toàn |
Kinh nghiệm chung là bắt đầu với những cây dễ, ngắn ngày, chịu nước như rau muống, rau dền, ớt, sả, rồi mới thử những loại khó hơn khi đã quen đất của nhà mình.
Cây trên bờ vuông: giữ đất, che bóng, có thêm thu
Dừa nước. Dừa nước là cây bản địa của vùng nước lợ, mọc dày ven rạch, rễ chằng chịt giữ đất bờ rất tốt. Lá dừa nước xưa dùng lợp nhà, bện vách; trái non có cơm ăn được. Nhiều hộ giữ hoặc trồng dừa nước dọc bờ vuông giáp rạch để chống sạt.
Bần. Cây bần mọc tự nhiên ven sông rạch nước lợ, chịu ngập, chịu mặn tốt. Trái bần chua được dùng nấu canh, làm mắm bần theo kiểu dân dã của vùng sông nước Nam Bộ. Bần trên bờ vuông che bóng cho mương, là chỗ đậu của đom đóm vào ban đêm.
Dừa. Dừa ta khá chịu mặn so với nhiều cây ăn trái khác, được trồng trên những mô đất cao quanh nhà, trên bờ vuông rộng. Dừa cho nước uống, cơm dừa, lá, thân, là cây đa dụng của nhà nông ven biển.
Chuối và ổi. Chuối, ổi trồng trên bờ cao, gần nhà, nơi có thể tưới bằng nước mưa trữ. Không chịu mặn tốt như dừa, nhưng nếu bờ đủ cao và có nước mưa thì vẫn cho trái, phục vụ bữa ăn gia đình là chính.
Mùa mưa là mùa của vườn
Khi mùa mưa đến, khoảng tháng năm, tháng sáu, vườn trong xã đổi màu nhanh. Những trận mưa rửa bớt mặn ở lớp đất mặt, lu khạp đầy nước, rau gieo xuống lên nhanh. Đây là lúc các nhà gieo rau ăn lá, làm giàn bầu bí, trồng mới chuối, dừa. Phần lớn rau trong bữa cơm của nhiều nhà mùa này là rau tự trồng.
Mùa mưa cũng có rủi ro: mưa dầm làm rau úng, dập lá, sâu bệnh phát triển; triều cường cuối mùa có thể tràn lên liếp thấp, mang nước mặn vào vườn. Liếp đủ cao, rãnh thoát nước quanh liếp, và theo dõi lịch triều cường giúp hạn chế thiệt hại. Rau trồng chậu đặt trên kệ ít chịu ảnh hưởng hơn.
Vào mùa khô, khi nước mưa trữ cạn dần, nhiều nhà thu hẹp vườn, chỉ giữ những cây chịu hạn, chịu mặn như sả, ớt, dừa, và rau trong chậu đặt dưới hiên. Lúc đó, rau trong bữa ăn phải mua nhiều hơn ở chợ xã hoặc chợ vùng lân cận. Nhịp hai mùa của vườn cũng giống nhịp hai mùa của ruộng muối và vuông tôm: không ai cố ép đất làm điều nó không làm được.
Phân bón từ chính nghề trong xã
Đất mặn nghèo chất hữu cơ, nên phân hữu cơ là thứ vườn trong xã cần nhiều nhất. May là nghề muối, tôm, rừng quanh nhà để lại không ít nguyên liệu: lá dừa nước, lá bần khô, rơm, cỏ phát từ bờ vuông, vỏ tôm, đầu tôm, xác cua, ốc từ bếp, tro bếp. Gom lại, ủ trong hố hoặc thùng có nắp, trộn với ít đất và giữ ẩm vừa phải, sau vài tháng sẽ được một loại phân ủ tơi xốp dùng để trộn đất liếp, đất chậu.
Bùn đáy vuông quảng canh, sau khi phơi khô, rửa mặn qua mưa và ủ cùng rơm lá, cũng được một số nhà dùng để đắp liếp. Cần cẩn thận vì bùn có thể rất mặn và chứa phèn; nên thử trên một liếp nhỏ trước. Bùn từ ao nuôi mật độ cao, dùng nhiều hoá chất xử lý nước, thì không nên dùng cho rau ăn.
Dùng phân ủ từ nguyên liệu tại chỗ vừa tiết kiệm tiền, vừa giảm rác hữu cơ quanh nhà, vừa cải tạo dần lớp đất mặt. Sau vài năm bón đều, nhiều nhà thấy liếp rau của mình tốt hẳn lên so với những mùa đầu.
Những lỗi hay gặp của người mới làm vườn ở xã
Người từ vùng đất ngọt về An Thới Đông ở thường vấp những lỗi giống nhau khi làm vườn lần đầu.
- Trồng thẳng xuống đất tự nhiên, không lên liếp, rau chết sau vài trận nắng vì muối từ dưới bốc lên.
- Tưới bằng nước rạch, nước giếng nhiễm mặn vì thấy nước trong, không biết nó mặn.
- Đào sâu lấy đất đắp liếp, đưa lớp đất phèn lên mặt.
- Chọn cây ưa nước ngọt, cây ôn đới, mua cây giống đắt tiền rồi chết ngay mùa khô đầu tiên.
- Bón phân hoá học nhiều để cây lớn nhanh, trong khi đất mặn, ít nước làm phân càng thêm hại rễ.
- Không theo dõi lịch triều cường, để nước mặn tràn qua liếp thấp vào cuối năm.
Hỏi hàng xóm đã làm vườn lâu năm trong xã là cách học nhanh nhất. Họ biết chỗ nào trong ấp đất ít mặn hơn, giống rau nào chịu được, lúc nào nên gieo. Cán bộ khuyến nông cũng có thể hỗ trợ đo độ mặn, độ pH đất khi cần.
Câu hỏi thường gặp
Rau nào dễ trồng nhất trên đất mặn ở An Thới Đông?
Rau muống, rau dền, mồng tơi, ớt, sả, hành lá là những loại thường được các nhà trong vùng nước lợ chọn vì ngắn ngày, chịu nước, khá chịu điều kiện khó. Trồng trên liếp cao hoặc trong chậu với đất trộn phân hữu cơ, tưới bằng nước mưa trữ sẽ cho kết quả tốt hơn trồng thẳng xuống đất.
Làm sao biết đất vườn nhà mình mặn tới đâu?
Cách chính xác là đo độ dẫn điện hoặc độ mặn của đất bằng dụng cụ đo, có thể nhờ cán bộ khuyến nông. Cách quan sát đơn giản là xem mặt đất có lớp trắng mốc vào mùa khô không, cây cỏ tự nhiên mọc thế nào, và hỏi hàng xóm về kinh nghiệm trồng trọt ở khu đó.
Có nên dùng nước máy để tưới vườn không?
Nước máy chủ yếu dành cho sinh hoạt; tưới vườn nhiều bằng nước máy vừa tốn kém, vừa có thể ảnh hưởng tới nguồn nước chung trong mùa khô. Phần lớn nhà trong xã dùng nước mưa trữ cho vườn, chỉ dùng nước máy cho vài chậu rau nhỏ khi cần.
Trồng cây ăn trái trên bờ vuông có ảnh hưởng tôm không?
Cây trên bờ giúp giữ đất, che bóng mát cho mương, nhưng lá rụng nhiều xuống vuông có thể làm bẩn nước khi phân huỷ. Nên chọn cây ít rụng lá, tỉa cành phía mặt nước và vớt lá rụng định kỳ. Không dùng thuốc bảo vệ thực vật trên bờ vuông vì có thể theo nước mưa trôi xuống.
Đất ruộng muối cũ có trồng rau được không?
Đất ruộng muối cũ thường mặn rất nặng, khó trồng rau trực tiếp. Muốn trồng phải lên liếp cao bằng đất mặt từ nơi khác hoặc đất trộn nhiều chất hữu cơ, rửa mặn qua nhiều trận mưa, hoặc trồng trong chậu, thùng. Dùng đất này cho cây bờ vuông bản địa thường hợp hơn.
Mắm bần là gì?
Mắm bần là cách gọi dân dã món chấm hoặc món nấu từ trái bần chua kết hợp với mắm, phổ biến ở một số vùng sông nước Nam Bộ. Trái bần cũng được dùng nấu canh chua thay cho me, khế. Cách làm khác nhau theo từng nhà, từng vùng.