Nuôi cua ở An Thới Đông chủ yếu là nuôi cua bùn, loài cua biển sống tự nhiên trong rừng ngập mặn và rạch nước lợ, trong các vuông đất có rào lưới quanh bờ, theo hai cách: nuôi cua riêng hoặc thả cua xen trong vuông tôm quảng canh. Cua chịu được biến động độ mặn tốt hơn tôm, ít bệnh dịch lây lan hàng loạt hơn, nhưng có hai cái khó riêng: cua hay bò trốn khỏi vuông và hay cắn nhau, nhất là lúc lột xác.
Với một vùng có nhiều vuông ven rừng và rạch tự nhiên như vùng An Thới Đông, Lý Nhơn cũ, con cua là vật nuôi hợp đất. Bài này đi qua cách bố trí vuông, chọn và thả giống, cho ăn, giữ cua, những đặc điểm sinh học khiến nuôi cua khác nuôi tôm, và lúc nào nên bắt bán. Không nêu giá hay sản lượng cụ thể.
Vì sao cua hợp với vuông ven rừng
Cua bùn là cư dân tự nhiên của rừng ngập mặn: chúng đào hang ở bờ rạch, dưới gốc đước, gốc mắm, kiếm ăn ở bãi bùn khi nước ròng, ăn các loài nhuyễn thể, cá nhỏ, xác động vật. Vì thế, vuông đất cạnh rừng, có bờ bùn, có nước lợ thay theo triều gần với môi trường sống quen thuộc của chúng. Người nuôi không phải tạo lại môi trường từ đầu như với nhiều loài khác.
Cua cũng chịu được dải độ mặn rộng. Mùa mưa nước nhạt, mùa khô nước mặn, cua vẫn sống được, dù tăng trưởng có chậm lại khi điều kiện quá lệch. Điều này làm cua trở thành lựa chọn an toàn hơn tôm trong những tháng mưa dầm, khi tôm dễ sốc. Nhiều hộ ở vùng ruộng muối chọn thả cua vào ô ruộng trong mùa mưa thay vì chỉ thả tôm.
Một lợi thế khác là cua sống được khá lâu sau khi bắt nếu giữ ẩm, buộc dây đúng cách, nên dễ vận chuyển đi xa hơn tôm tươi. Thương lái có thể gom cua từ nhiều vuông trong xã, chở ra chợ đầu mối hay các vựa trong thành phố mà ít hao hụt. Với một vùng xa trung tâm như An Thới Đông, đây là điểm cộng đáng kể.
Bố trí vuông cua: rào, mương và chỗ trú
Rào lưới chống cua bò. Cua có thể bò lên bờ, đào hang xuyên bờ, leo qua những chỗ rào thấp để thoát ra ngoài, nhất là vào những đêm mưa hoặc khi nước trong vuông xấu. Vì thế, quanh bờ vuông cua thường được rào bằng lưới cước hoặc tấm nhựa, chân rào chôn sâu xuống đất, mép trên có khi gập vào trong hoặc gắn thêm tấm trơn để cua không leo qua được.
Mương vòng và trảng. Giống vuông tôm, vuông cua có mương sâu sát bờ cho cua trú khi nóng, khi nước ròng, và trảng nông ở giữa để kiếm ăn. Nhiều hộ để lại một ít gò đất, cây rừng hay dừa nước trong vuông để cua có chỗ ẩn, nhất là lúc lột xác.
Chỗ ẩn nấp. Ống nhựa ngắn, ống tre, ngói vỡ, bó cành cây đặt rải rác dưới đáy giúp cua có chỗ trú, giảm cắn nhau. Đây là cách đơn giản nhưng ảnh hưởng nhiều tới tỷ lệ sống.
Cống có lưới chắn. Cống lấy nước và xả nước của vuông cua cần lưới chắn chắc, vì cua nhỏ có thể theo dòng nước thoát ra ngoài, còn cua lớn có thể cắt, phá lưới mỏng.
Cua giống, cua lột và chuyện cua cắn nhau
Nguồn cua giống gồm cua bắt tự nhiên ở rạch, bãi bồi và cua giống sản xuất nhân tạo từ các trại giống. Cua giống tự nhiên quen môi trường nhưng không đồng cỡ, số lượng thất thường và việc khai thác quá mức ảnh hưởng tới nguồn lợi. Cua giống nhân tạo đồng cỡ, chủ động thời vụ hơn. Dù lấy nguồn nào, cua thả cùng đợt nên tương đối đồng cỡ để giảm chuyện con lớn ăn con nhỏ.
Đặc điểm khiến nuôi cua khác nuôi tôm là quá trình lột xác. Như mọi loài giáp xác, cua phải lột bỏ lớp vỏ cũ để lớn. Trong mấy giờ tới một hai ngày sau khi lột, vỏ mới còn mềm, cua gần như không tự vệ được và rất dễ bị những con cua khác tấn công. Mật độ càng dày, chỗ ẩn càng ít, tỷ lệ cua bị ăn thịt lúc lột càng cao.
Vì thế, nuôi cua không thể thả dày như tôm. Người nuôi giữ mật độ thưa, bố trí nhiều chỗ ẩn, cho ăn đủ để cua bớt săn nhau, và thả cua đồng cỡ. Một số nơi nuôi cua riêng từng con trong hộp hoặc ô nhỏ để làm cua lột, cua gạch; cách đó tốn công, cần kỹ thuật riêng và không phổ biến bằng nuôi trong vuông.
Cho cua ăn gì, lúc nào
Cua là loài ăn tạp thiên về thịt. Trong vuông quảng canh, cua tự kiếm ốc, còng, cá nhỏ, xác động vật. Khi thả mật độ cao hơn hoặc muốn cua lớn nhanh, người nuôi cho ăn thêm bằng cá tạp, ốc, vẹm, đầu tôm hoặc thức ăn công nghiệp dành cho giáp xác. Cá tạp tươi là thứ nhiều hộ ven sông dễ có, nhưng phải tươi, không ươn để tránh làm bẩn nước.
Cua thường kiếm ăn mạnh vào lúc chiều tối và ban đêm. Vì vậy nhiều hộ cho ăn vào chiều muộn, rải ở mép mương, trên trảng gần bờ, nơi dễ quan sát. Sáng hôm sau, người nuôi kiểm tra lượng thức ăn còn thừa để điều chỉnh. Thức ăn thừa nhiều lần là dấu hiệu cho ăn quá tay hoặc cua đang yếu, không ăn.
Khi nước trong vuông xấu, sau mưa lớn, hoặc vào những ngày nhiều cua lột, cua thường ăn ít hơn. Giảm lượng ăn lúc đó giúp đỡ phí và giữ nước sạch. Thay nước theo con nước rong, giữ đáy sạch là những việc làm song song với cho ăn để cua khoẻ.
Nguồn cá tạp, ốc làm thức ăn cho cua thường mua từ ghe đánh bắt trên sông hoặc tự đặt lú bắt. Nguồn này không đều theo mùa, nên hộ nuôi cua riêng hay tính trước cách trữ: ướp đá trong thùng xốp cho vài ngày, hoặc dùng thêm thức ăn công nghiệp vào những lúc cá tạp khan. Thức ăn ươn, thối không bao giờ là món tiết kiệm, vì nó làm hỏng nước và kéo theo cua bệnh.
Nuôi cua riêng hay xen tôm?
Hai cách đều có ở các vùng ven rừng ngập mặn phía Nam. Bảng so sánh định tính giúp chọn cách phù hợp với vuông và vốn của từng nhà.
| Mặt so sánh | Nuôi cua riêng | Thả cua xen trong vuông tôm |
|---|---|---|
| Đầu tư rào lưới | Bắt buộc, rào kỹ toàn bộ | Vẫn cần rào, có thể đơn giản hơn nếu thả cua thưa |
| Mật độ cua | Có thể cao hơn, kèm nhiều chỗ ẩn | Rất thưa, cua là nguồn thu phụ |
| Cho ăn | Thường phải cho ăn thêm | Ít hoặc không, cua ăn thức ăn tự nhiên và tôm yếu, tôm chết |
| Ảnh hưởng qua lại | Không có | Cua có thể ăn tôm yếu, tôm lột; bù lại dọn bớt tôm chết |
| Rủi ro | Tập trung vào một loài | Chia đều, một loài kém thì loài kia bù |
Trong thực tế, cách thả cua thưa vào vuông tôm quảng canh được nhiều hộ chọn vì gần như không tăng thêm chi phí, lại có thêm một khoản thu khi tôm thất. Nuôi cua riêng phù hợp với hộ muốn tập trung, có nguồn thức ăn rẻ và chịu khó canh rào.
Bắt bán: cua gạch, cua thịt và giữ cua sống
Lúc bắt và cách giữ cua quyết định khá nhiều giá trị của cả vụ. Mấy điều người nuôi trong vùng thường lưu ý:
- Cua thịt chắc là cua đã cứng vỏ hoàn toàn sau lột một thời gian; cua mới lột vỏ mềm, ít thịt, nước nhiều, thường bị trả giá thấp.
- Cua gạch là cua cái đã phát triển buồng trứng, được nhiều người ưa; người nuôi theo dõi, bắt đúng lúc thay vì bắt đại trà.
- Bắt bằng lú đặt ở miệng mương, bằng câu, hoặc tháo cạn vuông khi thu dứt điểm; tránh làm gãy càng, gãy chân vì cua gãy càng mất giá.
- Cua sau khi bắt được buộc dây giữ càng để không cắp nhau, để nơi mát, ẩm, thoáng, không ngâm trong nước tù.
- Bán cho thương lái quen hoặc đưa ra chợ; ghi lại cỡ cua, số lượng mỗi lần bắt để biết vuông mình cho cua ra sao qua từng tháng.
Cua là sản vật quen thuộc của vùng Cần Giờ, nên người mua thường khá sành. Giữ cua khoẻ, chắc thịt, đúng cỡ là cách giữ mối hàng lâu dài cho vuông của mình.
Những tháng khó của vuông cua
Dù dễ tính hơn tôm, cua cũng có những tháng khó. Cuối mùa khô, khi nắng gắt kéo dài và nước vuông cạn, nhiệt độ ở trảng nông có thể lên cao vào giữa trưa, cua dồn xuống mương, ăn ít, lột xác kém. Người nuôi giữ mực nước đủ sâu, thay nước vào những đợt triều cao và để lại cây che bóng trên bờ để giảm nóng.
Đầu mùa mưa, những trận mưa lớn đầu tiên rửa trôi phèn, muối từ bờ vuông và đất xung quanh xuống nước, có thể làm nước chua và đục đột ngột. Đó là lúc cua dễ bỏ ăn, bò lên bờ nhiều, tìm đường thoát. Đi kiểm tra rào sau mỗi trận mưa, tháo bớt nước mặt, rải vôi theo hướng dẫn kỹ thuật khi cần là những việc giúp cua vượt qua mấy tuần này.
Thời điểm triều cường cuối năm cũng đáng lo: nước lên cao có thể tràn qua bờ thấp, mang cua ra ngoài và mang cá dữ, cua tự nhiên vào trong. Nhiều hộ nâng bờ, tăng chiều cao rào trước mùa triều cường, và bắt bớt cua lớn trước những con nước lớn nhất.
Những sinh vật săn cua và chuyện canh trộm
Ngoài việc cua cắn nhau, vuông cua còn có nhiều kẻ săn mồi. Rái cá, chim lớn như diệc, cò ăn cua nhỏ và cua mới lột; rắn nước, kỳ đà có thể bắt cua ở bờ vuông; cá dữ theo nước vào ăn cua giống. Rào lưới, lưới chắn cống, và việc dọn sạch mương trước khi thả giống giúp hạn chế phần nào, nhưng ở vuông sát rừng thì không thể loại hết. Người nuôi chấp nhận một phần hao hụt như phần chia với rừng.
Với cua lớn, kẻ đáng ngại hơn lại là người. Cua có giá, dễ bắt bằng lú vào ban đêm, dễ mang đi, nên nạn trộm cua ở vuông xa nhà là chuyện được nhắc ở nhiều vùng nuôi. Nhiều hộ dựng chòi canh, nuôi chó, đi bờ vào ban đêm trong những tháng cua sắp bán; một số nhóm hộ cùng rạch thay nhau canh. Báo cho chính quyền ấp, xã khi có mất mát giúp nắm tình hình chung, thay vì tự xử lý.
Câu hỏi thường gặp
Cua bùn nuôi ở An Thới Đông là loài gì?
Cua nuôi ở vùng ven rừng ngập mặn phía Nam thường là các loài cua bùn thuộc chi Scylla, người dân hay gọi chung là cua biển hay cua bùn. Các loài trong chi này có hình dạng gần giống nhau, sống ở rừng ngập mặn, bãi bùn, rạch nước lợ, và đều được nuôi trong vuông đất ven rừng.
Vì sao cua hay bỏ trốn khỏi vuông?
Cua có bản năng di chuyển, nhất là khi nước trong vuông xấu, nóng, nhạt đột ngột sau mưa, hay khi thiếu thức ăn. Chúng có thể bò lên bờ, đào hang xuyên bờ hoặc leo qua rào thấp. Rào lưới chôn sâu chân, mép trên gập vào trong và giữ nước vuông ổn định là cách hạn chế.
Thả cua chung với tôm có làm hao tôm không?
Có thể, vì cua sẽ ăn những con tôm yếu, tôm đang lột hoặc tôm chết. Nếu thả cua rất thưa trong vuông quảng canh, ảnh hưởng thường không đáng kể và cua còn giúp dọn bớt tôm chết. Thả cua dày trong vuông tôm thì tôm có thể hao nhiều hơn.
Cua lột là gì và nuôi có khó không?
Cua lột là cua vừa lột xác, vỏ còn mềm, có thể ăn cả con. Để làm cua lột, người nuôi phải giữ từng con riêng trong hộp hoặc ô nhỏ, theo dõi sát và bắt đúng lúc vừa lột. Việc này tốn công, cần kỹ thuật và vốn riêng, không giống nuôi cua thịt trong vuông.
Có được bắt cua giống tự nhiên trong rừng để thả nuôi không?
Việc khai thác nguồn lợi thuỷ sản, nhất là trong rừng phòng hộ, phải theo quy định của pháp luật về thuỷ sản và lâm nghiệp cùng các quy định của đơn vị quản lý rừng. Khai thác quá mức cua con ảnh hưởng tới nguồn lợi chung. Người nuôi nên ưu tiên giống từ cơ sở sản xuất có nguồn gốc rõ ràng.
Giữ cua sống khi chở vào thành phố thế nào?
Cua nên được buộc dây giữ càng, xếp trong thùng thoáng, lót bao bố hoặc lá ẩm, để nơi mát, tránh nắng trực tiếp và không ngâm trong nước. Trong điều kiện mát và ẩm, cua có thể sống thêm một thời gian, nhưng càng chở nhanh càng giữ được chất lượng.