Phần lớn rừng đước, rừng mắm ở phía nam xã An Thới Đông là rừng phòng hộ do đơn vị quản lý rừng của thành phố quản lý; nhiều hộ dân nhận khoán bảo vệ theo hợp đồng, không phải là chủ đất rừng. Hộ nhận khoán được trả công và hưởng một số lợi ích theo hợp đồng, nhưng không được bán, cho thuê, tự chuyển nhượng phần rừng nhận khoán, và không được phá rừng để đào ao hay dựng nhà.
Từ sau khi trồng lại rừng Sác, chuyện người dân giữ rừng gắn với đời sống của nhiều gia đình ở Cần Giờ, trong đó có An Thới Đông. Thế hệ cha ông nhận khoán, con cháu tiếp tục, và câu hỏi về hợp đồng, quyền lợi, chuyện để lại cho con cháu xuất hiện ngày càng nhiều. Bài này trình bày nguyên lý của Luật Lâm nghiệp và cơ chế khoán, không đi vào chi tiết hợp đồng của từng hộ, vì mỗi hợp đồng có điều khoản riêng.
Rừng phòng hộ và khoán bảo vệ rừng nghĩa là gì
Rừng ngập mặn ven Soài Rạp và các con rạch phía nam xã có vai trò chắn sóng, giữ đất, điều hoà dòng chảy và là nơi sinh sản của tôm cá. Vì thế phần lớn được xếp vào rừng phòng hộ, thuộc khu rừng mà cả vùng Cần Giờ được UNESCO công nhận là khu dự trữ sinh quyển từ năm 2000. Rừng phòng hộ có chế độ quản lý chặt: không khai thác gỗ như rừng sản xuất, mọi hoạt động trong rừng phải phù hợp quy chế quản lý.
Đơn vị được giao quản lý rừng không thể tự canh giữ hết hàng chục nghìn héc-ta rừng rạch chằng chịt. Cơ chế khoán ra đời để giải bài toán đó: đơn vị chủ rừng ký hợp đồng giao khoán cho hộ gia đình, cá nhân bảo vệ một diện tích cụ thể, trả tiền công khoán theo định mức, và hộ nhận khoán có trách nhiệm tuần tra, ngăn chặt phá, báo cháy, báo xâm lấn.
Điểm cần nhớ: hợp đồng khoán là quan hệ dân sự giữa chủ rừng và hộ nhận khoán. Hộ nhận khoán không có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đối với phần rừng ấy. Mọi tranh luận về quyền đất rừng đều xuất phát từ việc quên điểm này.
Sau khi bỏ cấp huyện, tổ chức bộ máy của đơn vị quản lý rừng ở Cần Giờ cũng có thể được sắp xếp lại, đổi tên hoặc đổi cơ quan chủ quản. Hợp đồng khoán đã ký vẫn tiếp tục thực hiện cho đến khi có thông báo khác. Nếu bạn nhận được giấy mời ký lại hợp đồng theo mẫu mới, hãy đọc kỹ diện tích, thời hạn, quyền hưởng lợi và hỏi tổ bảo vệ rừng những điểm thay đổi so với hợp đồng cũ.
Hộ nhận khoán được gì, phải làm gì
Nội dung cụ thể do từng hợp đồng quy định. Bảng dưới là các nhóm quyền và nghĩa vụ thường thấy theo nguyên lý chung của cơ chế khoán bảo vệ rừng phòng hộ:
| Nhóm | Thường được | Thường phải |
|---|---|---|
| Tiền công | Nhận tiền công khoán bảo vệ theo diện tích và định mức | Bảo vệ đúng diện tích, đúng thời hạn hợp đồng |
| Hưởng lợi | Một số lợi ích được phép theo quy chế, ví dụ khai thác thuỷ sản tự nhiên ở mức cho phép | Không khai thác vượt mức, không dùng phương tiện cấm |
| Công trình | Dùng chòi canh, lối đi được bố trí phục vụ bảo vệ rừng | Không tự xây thêm, không biến chòi thành nhà ở kinh doanh |
| Phòng chống vi phạm | Được đơn vị chủ rừng, kiểm lâm hỗ trợ khi phát hiện vi phạm | Tuần tra, báo ngay khi có chặt phá, lấn chiếm, cháy, bẫy bắt động vật |
| Chấm dứt | Được thanh toán công khoán đến thời điểm chấm dứt theo hợp đồng | Bàn giao lại diện tích khi hết hạn hoặc bị chấm dứt hợp đồng |
Tiền công khoán không lớn, thường chỉ là một khoản phụ thêm cho thu nhập từ tôm, cua, muối. Nhiều hộ giữ khoán vì gắn bó với rừng và vì lợi ích đi kèm, hơn là vì khoản tiền.
Những việc tuyệt đối không làm trong rừng nhận khoán
Đào ao nuôi tôm, đắp bờ bao trong rừng. Đây là vi phạm phổ biến nhất ở vùng rừng ngập mặn khi giá tôm cao. Phá rừng phòng hộ để nuôi trồng thuỷ sản bị xử phạt nặng, buộc trồng lại rừng, và có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi diện tích lớn. Hợp đồng khoán bị chấm dứt.
Chặt cây đước, cây mắm làm củi, làm cừ. Lấy cây trong rừng phòng hộ không được phép, kể cả cây đổ ngã nếu chưa được chủ rừng cho phép thu dọn. Ngày trước người ta đốt than đước; nay chuyện đó thuộc về lịch sử.
Cho người khác thuê lại, bán lại phần rừng khoán. Hợp đồng khoán không phải tài sản để mua bán. Giấy tay sang nhượng hợp đồng khoán không có giá trị và người mua mất tiền khi chủ rừng không công nhận.
Xây nhà kiên cố, làm điểm du lịch trong rừng. Mọi hoạt động du lịch sinh thái trong rừng phòng hộ phải theo phương án được duyệt của chủ rừng. Hộ nhận khoán không tự mở điểm đón khách, dù cảnh rạch rừng có đẹp tới đâu.
Đặt lưới, đặt lú, giăng bẫy loại bị cấm. Khai thác thuỷ sản tự nhiên dưới tán rừng chỉ ở mức được phép. Dùng xung điện, chất độc hay ngư cụ cấm vừa vi phạm luật thuỷ sản vừa vi phạm hợp đồng khoán.
Hợp đồng khoán có để lại cho con được không
Câu hỏi này đến từ thực tế: cha nhận khoán từ những năm đầu trồng lại rừng, nay già yếu, con trai vẫn ở nhà và vẫn đi rừng mỗi ngày. Về nguyên tắc, hợp đồng khoán gắn với người nhận khoán và không phải di sản thừa kế như đất có giấy chứng nhận. Nhưng chủ rừng thường ưu tiên ký tiếp với thành viên trong hộ đang trực tiếp bảo vệ rừng, khi người cũ không còn khả năng hoặc mất đi.
Vì vậy khi cha mẹ già yếu, nên chủ động liên hệ đơn vị chủ rừng hoặc tổ bảo vệ rừng để làm thủ tục chuyển người đứng hợp đồng, thay vì để đến lúc hợp đồng hết hạn hay có tranh chấp giữa anh em. Mang theo hợp đồng cũ, giấy tờ nhân thân, và nếu có thể, xác nhận của tổ, ấp về việc người con đang thực tế đi giữ rừng.
Trong một hộ có nhiều con, chuyện ai tiếp tục giữ rừng nên được bàn rõ trong gia đình. Hợp đồng khoán không chia nhỏ được theo kiểu chia ruộng, và chủ rừng cũng không muốn một diện tích bị năm sáu người cùng đứng. Người tiếp nhận là người thực sự đi rừng; những người khác có thể thoả thuận trong nhà về phần hưởng lợi, nhưng đó là chuyện gia đình, không phải chuyện hợp đồng.
Gặp vi phạm hay sự cố trong rừng, báo ai
Người giữ rừng là tai mắt đầu tiên. Khi phát hiện bất thường, việc báo nhanh, đúng kênh quan trọng hơn mọi thứ khác:
- Thấy người lạ chặt cây, đào bờ, kéo lưới lớn trong rạch rừng: báo tổ trưởng tổ bảo vệ rừng, cán bộ của đơn vị chủ rừng phụ trách khu vực, hoặc kiểm lâm. Không tự đối đầu khi đối tượng đông người.
- Phát hiện cháy, khói trong rừng mùa khô: báo ngay theo số khẩn cấp phòng cháy và cho đơn vị chủ rừng; rừng ngập mặn ít cháy nhưng thảm lá, cỏ trên đất cao vẫn có thể bắt lửa.
- Thấy cây chết hàng loạt, nước rạch đổi màu, cá chết nổi: có thể do ô nhiễm từ ao nuôi xả ra. Chụp ảnh, ghi thời gian, vị trí và báo đơn vị chủ rừng, UBND xã.
- Gặp động vật hoang dã bị thương, bị bẫy, như khỉ, rái cá, chim: báo đơn vị chủ rừng hoặc kiểm lâm, không tự mang về nuôi.
- Sạt lở bờ rạch, cây ngã chắn lối xuồng: báo tổ bảo vệ rừng để thu dọn đúng quy định, không tự cưa cây mang về.
Giữ sẵn số điện thoại của tổ trưởng, cán bộ phụ trách khu vực trong máy và ghi ra một mảnh giấy để trong túi chống nước khi đi rừng. Sóng điện thoại sâu trong rạch rất yếu, nên báo ngay khi ra tới chỗ có sóng.
Vì sao rừng ở đây có cơ chế khoán
Trong chiến tranh, rừng Sác bị chất độc hoá học và bom đạn tàn phá rất nặng, nhiều vùng chỉ còn đất trống, gốc cây chết. Sau năm 1975, thành phố tổ chức trồng lại rừng ngập mặn trên diện rộng, chủ yếu là đước, cùng với sự tái sinh tự nhiên của mắm, bần, dừa nước. Câu chuyện trồng lại rừng Cần Giờ thường được nhắc tới như một trường hợp phục hồi rừng ngập mặn thành công.
Rừng trồng xong phải có người giữ. Những người dân sống ven rừng, quen sông nước, biết từng con rạch, là lực lượng giữ rừng hợp lý nhất. Cơ chế giao khoán cho hộ dân vì thế hình thành từ khá sớm, gắn bảo vệ rừng với sinh kế của người địa phương. Nhiều gia đình ở các xã ven rừng Cần Giờ đã giữ rừng qua hai, ba thế hệ.
Hiểu bối cảnh này giúp lý giải vì sao quy định trong rừng phòng hộ chặt như vậy. Rừng là tài sản chung của thành phố, được phục hồi bằng công sức của nhiều thế hệ, và mỗi lần một mảng rừng bị phá để đào ao là một lần lùi lại. Người nhận khoán vì thế vừa là người làm công giữ rừng, vừa là người được tin cậy.
Người ngoài vào rừng: đi câu, chụp ảnh, khách du lịch
Rạch rừng ở An Thới Đông hấp dẫn dân câu cá cuối tuần, người chụp ảnh thiên nhiên và khách muốn xem rừng ngập mặn tận mắt. Rừng phòng hộ không phải nơi ai cũng tự do ra vào và làm gì cũng được. Vào sâu trong rừng thường cần sự cho phép của chủ rừng, và khách du lịch nên đi theo tuyến, điểm đã được tổ chức như khu sinh thái Vàm Sát.
Người giữ rừng hay gặp tình huống có khách lạ xin đi nhờ xuồng vào rạch, hoặc bạn bè từ nội thành muốn vào câu. Nhận chở khách lấy tiền, dựng chòi cho khách nghỉ là hoạt động kinh doanh du lịch trong rừng phòng hộ, không thuộc phạm vi hợp đồng khoán. Nếu xảy ra tai nạn, người chở khách phải chịu trách nhiệm, và hợp đồng khoán có thể bị ảnh hưởng.
Với người ngoài, vài nguyên tắc đơn giản giúp tránh rắc rối: không vào sâu khi không có người địa phương đi cùng, không mang theo lưới, chích điện, không bẻ cành, không cho khỉ ăn, không xả rác. Luôn để ý con nước: nước ròng nhanh, xuồng có thể mắc cạn giữa rạch sình và phải đợi tới con nước sau mới ra được.
Câu hỏi thường gặp
Nhận khoán giữ rừng có được cấp sổ đỏ phần rừng đó không?
Không. Hợp đồng khoán là thoả thuận bảo vệ rừng giữa đơn vị chủ rừng và hộ nhận khoán, không chuyển quyền sử dụng đất. Rừng phòng hộ vẫn thuộc đơn vị được giao quản lý, hộ nhận khoán chỉ có quyền và nghĩa vụ ghi trong hợp đồng.
Có được bán lại hợp đồng khoán rừng cho người khác không?
Không. Hợp đồng khoán không phải tài sản mua bán. Giấy tay sang nhượng không được chủ rừng công nhận, người mua mất tiền và người bán có thể bị chấm dứt hợp đồng. Muốn thôi nhận khoán thì báo đơn vị chủ rừng để thanh lý.
Cha mất rồi, con có được tiếp tục nhận khoán không?
Hợp đồng khoán không phải di sản thừa kế, nhưng chủ rừng thường ưu tiên ký tiếp với thành viên trong hộ đang trực tiếp đi giữ rừng. Gia đình nên chủ động liên hệ đơn vị chủ rừng để làm thủ tục thay người đứng hợp đồng.
Có được đặt lú bắt cua, bắt cá trong rạch rừng nhận khoán không?
Thường được khai thác thuỷ sản tự nhiên ở mức và bằng ngư cụ được phép, tuỳ quy chế và hợp đồng. Không dùng xung điện, chất độc, ngư cụ cấm, không đắp đập chặn rạch. Hỏi tổ bảo vệ rừng khi chưa chắc.
Dựng chòi trong rừng để ở luôn cho tiện giữ rừng có được không?
Chòi canh do chủ rừng bố trí phục vụ việc bảo vệ, không phải nhà ở. Tự xây nhà kiên cố trong rừng phòng hộ là vi phạm. Người giữ rừng vẫn đăng ký cư trú ở nhà chính trong ấp.
Phá một ít rừng để đào ao nuôi tôm thì bị xử lý thế nào?
Phá rừng phòng hộ để nuôi trồng thuỷ sản bị xử phạt hành chính, buộc khôi phục rừng, và khi diện tích hoặc mức độ lớn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Hợp đồng khoán cũng bị chấm dứt. Không có ngoại lệ vì giá tôm cao.