Vuông tôm quảng canh ở An Thới Đông là những khoảnh đất có bờ bao, mương vòng và một hay vài cống bọng thông ra rạch; người nuôi lấy nước theo con nước lớn, để tôm, cua, cá tự nhiên theo nước vào sinh trưởng, thả thêm giống ở mức thưa, ít hoặc không cho ăn, rồi thu tỉa dần theo các đợt nước rong. Kiểu nuôi này tốn ít vốn, ít rủi ro mất trắng hơn nuôi mật độ cao, nhưng sản lượng thấp và phụ thuộc nhiều vào nguồn nước ngoài sông.
Trong xã, vuông quảng canh là hình thức quen thuộc nhất, nhất là ở những ô ruộng muối nuôi tôm trong mùa mưa và những vuông ven rạch xa đường điện. Bài này giải thích một vuông vận hành ra sao qua một vụ, những thứ quyết định vuông "ăn" hay "không ăn", và những sai lầm người mới hay mắc. Mật độ, sản lượng không nêu thành số vì khác nhau rất nhiều giữa các vuông.
Một vuông tôm quảng canh trông như thế nào
Đứng trên bờ một vuông tôm ở vùng Lý Nhơn cũ, thứ đầu tiên thấy là mặt nước rộng, nông, màu nâu nhạt hoặc xanh rêu, viền quanh bởi bờ đất đắp cao hơn mặt nước chừng vài tấc tới hơn một thước. Sát chân bờ bên trong là mương vòng sâu hơn phần giữa vuông, nơi tôm cá trú khi trời nắng nóng hoặc khi nước rút. Phần giữa vuông, gọi là trảng, nông hơn, là chỗ tôm kiếm ăn.
Ở một góc bờ là cống bọng, xưa thường làm bằng gỗ, nay nhiều nơi dùng ống bê tông hoặc ống nhựa lớn có cửa phai đóng mở. Cống nối vuông với con rạch bên ngoài, rạch lại nối ra sông Soài Rạp hoặc các nhánh sông. Có vuông chỉ một cống dùng cho cả lấy nước lẫn tháo nước; vuông làm bài bản hơn có cống lấy và cống xả riêng để nước cũ không quay ngược vào.
Trên bờ thường có một chòi canh nhỏ, chỗ để dụng cụ, lưới, đèn, và cũng là nơi người nuôi ngủ lại những đêm thu hoạch hoặc canh trộm. Quanh bờ có thể trồng dừa nước, chuối, bần để giữ đất, che nắng cho mương, và cho thêm chút thu nhập phụ. Toàn bộ vuông hoạt động bằng sức nước và sức người, gần như không dùng điện.
Một vụ quảng canh đi qua những bước nào
Chi tiết khác nhau theo từng vuông và từng mùa, nhưng một vụ nuôi quảng canh cải tiến thường theo trình tự sau.
- Cải tạo vuông: tháo cạn, sên vét bùn đáy mương, phơi đáy cho khô nứt nếu thời tiết cho phép, đắp lại bờ chỗ sạt, sửa cống. Đây là khâu quyết định nhiều nhất tới sức khoẻ của tôm cả vụ.
- Diệt tạp có chọn lọc: loại bớt cá dữ, cua còng đục bờ trong mương trước khi lấy nước, theo hướng dẫn kỹ thuật của cơ quan khuyến ngư, tránh dùng hoá chất cấm.
- Lấy nước: mở cống khi triều lên trong những ngày nước rong, lấy nước qua lưới chắn để hạn chế cá dữ vào. Để nước lắng vài ngày, theo dõi màu nước.
- Thả giống bổ sung: chọn tôm giống có nguồn gốc rõ ràng, đã được kiểm dịch; thả vào lúc sáng sớm hoặc chiều mát, cho tôm quen dần với nước vuông trước khi thả hẳn.
- Chăm sóc: thay nước theo con nước rong, kiểm tra bờ cống mỗi ngày, quan sát tôm vào ban đêm bằng đèn, theo dõi màu nước và mùi bùn.
- Thu tỉa: sau vài tháng, đặt lú hoặc đóng lưới ở miệng cống khi tháo nước vào những đêm nước ròng mạnh để bắt tôm lớn, giữ tôm nhỏ lại.
- Thu dứt điểm: cuối vụ hoặc khi thời tiết chuyển xấu, tháo cạn vuông, bắt sạch tôm cá, rồi quay lại khâu cải tạo.
Điểm khác biệt lớn nhất so với nuôi mật độ cao là thu tỉa: thay vì thu một lần cả ao, vuông quảng canh cho tiền rải rác theo từng con nước, nên người nuôi có thu nhập đều hơn trong vụ.
Vì sao có vuông "ăn" có vuông "không ăn"
Chất nước ngoài rạch. Vuông quảng canh lấy nước trực tiếp từ rạch, nên nước ngoài rạch thế nào thì vuông thế ấy. Rạch gần nhiều ao nuôi xả thải, gần khu dân cư đông hoặc nước tù ít lưu thông thường mang nhiều mầm bệnh và chất hữu cơ. Vuông ở đầu rạch thông thẳng ra sông lớn thường có nước tốt hơn.
Đáy vuông. Bùn đáy tích tụ qua nhiều vụ không được sên vét sẽ phân huỷ, sinh khí độc, làm tôm yếu và dễ bệnh. Vuông được phơi đáy kỹ, sên vét đều hằng năm thường bền hơn.
Độ sâu nước. Vuông quá nông thì nước nóng nhanh vào trưa nắng, độ mặn tăng vọt vào mùa khô và tụt mạnh sau mưa. Mương vòng đủ sâu giúp tôm có chỗ trú khi điều kiện xấu.
Con giống. Thả giống trôi nổi, không rõ nguồn gốc, chưa kiểm dịch là con đường mang bệnh vào vuông nhanh nhất. Tôm giống tốt, khoẻ, đồng cỡ giúp tỷ lệ sống cao hơn ngay cả khi thả thưa.
Kỷ luật thay nước. Người nuôi giỏi biết khi nào không nên lấy nước: khi vùng xung quanh đang có vuông tôm chết bất thường, sau trận mưa lớn khi nước rạch nhạt và đục, hay khi nước có mùi lạ. Lấy nước sai lúc là kéo bệnh vào nhà.
Mùa mưa và những đêm tôm nổi đầu
Mùa mưa là mùa chính của nhiều vuông quảng canh trong xã, nhưng cũng là mùa đáng lo. Sau một trận mưa lớn, lớp nước ngọt nổi trên mặt vuông vì nhẹ hơn nước mặn, tạo thành hai lớp nước có độ mặn và nhiệt độ khác nhau. Đêm xuống, lớp trên nguội nhanh, nước đảo lộn, lượng ô xy hoà tan có thể tụt xuống thấp vào lúc gần sáng. Đó là lúc người nuôi thấy tôm nổi đầu, bơi dạt vào bờ.
Kinh nghiệm thường được truyền nhau là sau mưa lớn nên tháo bớt lớp nước mặt nhạt qua cống, rồi lấy thêm nước mặn vào khi triều lên nếu nước ngoài rạch tốt. Một số hộ dùng vôi theo hướng dẫn kỹ thuật để ổn định độ pH sau mưa. Những đêm mưa dầm, người nuôi thường thức canh vuông, soi đèn xem tôm.
Mưa còn làm bờ vuông dễ sạt, cống dễ rò, nhất là những vuông bờ đắp bằng đất mới. Một đoạn bờ bị nước xói thủng có thể làm tôm theo nước ra rạch chỉ trong một đêm. Vì vậy, trong mùa mưa việc đi bờ mỗi sáng là việc không bỏ được, bên cạnh việc thăm tôm.
Những sai lầm người mới hay mắc
Người mới nhận vuông hoặc mới chuyển từ muối sang nuôi tôm thường vấp những lỗi giống nhau. Biết trước giúp tránh mất vụ đầu.
- Thả giống dày hơn sức vuông vì nghĩ thả nhiều sẽ thu nhiều; vuông quảng canh không có máy quạt nước, thả dày dễ thiếu ô xy và bùng bệnh.
- Bỏ qua khâu phơi đáy và sên vét vì muốn thả sớm cho kịp mùa.
- Lấy nước ngay khi hàng xóm đang có tôm chết, hoặc ngay sau khi họ xả nước bệnh ra rạch chung.
- Dùng thuốc, hoá chất không rõ nguồn gốc khi tôm có dấu hiệu bệnh, vừa tốn tiền vừa có thể vi phạm quy định về thuốc thú y thuỷ sản.
- Không ghi chép gì, nên vụ sau lặp lại đúng sai lầm vụ trước.
- Thu tỉa quá mạnh, bắt cả tôm chưa đủ cỡ, làm giảm giá trị cả vụ.
Phần lớn những lỗi này đến từ sự nôn nóng. Nghề quảng canh lời ít nhưng bền; người làm lâu năm trong xã thường nói vuông quảng canh nuôi người kiên nhẫn chứ không nuôi người ham làm nhanh.
Nếu chỉ chọn một thói quen để bắt đầu, hãy chọn việc đi bờ mỗi sáng và ghi vào sổ những gì thấy: màu nước, mùi bùn, tôm có tấp mé không, bờ cống có rò không. Những dấu hiệu nhỏ ghi đều đặn thường báo trước một đợt tôm yếu nhiều ngày.
Quảng canh cải tiến: thêm một chút đầu tư, giữ cái nền tự nhiên
Giữa quảng canh truyền thống, hoàn toàn dựa vào tôm cá tự nhiên, và nuôi thâm canh mật độ cao là một vùng trung gian gọi là quảng canh cải tiến. Người nuôi vẫn dựa vào nước triều và vuông đất, nhưng thả giống bổ sung có chọn lọc, có thể cho ăn thêm ở mức vừa phải vào giai đoạn tôm lớn, cải tạo vuông kỹ hơn và quản lý nước chặt hơn.
Hướng này được cơ quan khuyến ngư ở nhiều tỉnh ven biển phía Nam khuyến khích cho những vùng gần rừng ngập mặn, vì tác động môi trường thấp hơn nuôi thâm canh, phù hợp với vùng đệm rừng phòng hộ, và hợp với hộ có vốn ít. Một số nơi còn kết hợp nuôi tôm với cua, cá trong cùng vuông để tận dụng các tầng nước và nguồn thức ăn tự nhiên khác nhau.
Với An Thới Đông, nơi nhiều vuông nằm gần rừng và rạch tự nhiên, quảng canh cải tiến là hướng mà nhiều hộ thấy vừa sức. Cái cần đầu tư thêm không chỉ là tiền mà là kiến thức: biết đo độ mặn, độ pH, biết nhận biết dấu hiệu tôm yếu sớm, biết lúc nào nên dừng lấy nước. Các lớp tập huấn của ngành nông nghiệp thành phố, khi được tổ chức tại xã, là cơ hội tốt để học những điều này.
Bán tôm quảng canh: cỡ tôm, thương lái và tôm "sạch" từ vuông rừng
Tôm thu tỉa từ vuông quảng canh thường không nhiều mỗi lần, nên người nuôi hoặc bán cho thương lái đi gom trong xã, hoặc gom vài con nước rồi mang ra chợ. Giá tôm được tính theo cỡ, tức số con trên mỗi ký; tôm càng to, càng ít con mỗi ký, giá càng cao. Vì vậy, nhiều người nuôi giữ tôm thêm vài con nước để tôm lên cỡ thay vì bán sớm, đổi lại phải chịu rủi ro thời tiết và bệnh trong những ngày chờ.
Tôm từ vuông quảng canh ven rừng có một lợi thế khó đong đếm: tôm lớn chậm, sống trong môi trường gần tự nhiên, ít hoặc không dùng thức ăn công nghiệp và thuốc, thịt thường chắc. Một số vùng ven biển phía Nam đã xây dựng các mô hình tôm sinh thái, tôm rừng gắn với chứng nhận để bán giá cao hơn. Ở An Thới Đông, chuyện này mới dừng ở mức người mua quen tìm tới tận vuông; muốn đi xa hơn cần tổ chức hộ nuôi thành nhóm, có quy trình chung và ghi chép rõ ràng.
Dù bán theo cách nào, tôm phải được giữ tươi ngay sau khi bắt: ngâm nước đá sạch, không để tôm chết lâu dưới nắng, không ngâm hoá chất giữ tươi. Một mẻ tôm bị mềm vỏ, đen đầu vì giữ không đúng cách làm mất giá không chỉ mẻ đó mà cả uy tín của vuông với thương lái quen.
Câu hỏi thường gặp
Vuông quảng canh có cần cho tôm ăn không?
Quảng canh truyền thống gần như không cho ăn, tôm sống bằng thức ăn tự nhiên như tảo, sinh vật đáy, mùn bã hữu cơ theo nước vào. Quảng canh cải tiến có thể cho ăn bổ sung ở mức vừa phải khi tôm lớn hoặc thả dày hơn. Cho ăn quá nhiều trong vuông không có quạt nước dễ làm bẩn nước và đáy.
Thu tỉa tôm là gì?
Thu tỉa là cách bắt dần tôm đã đạt cỡ trong suốt vụ thay vì thu hết một lần. Người nuôi đặt lú, đóng lưới ở miệng cống khi tháo nước vào lúc nước ròng mạnh; tôm lớn theo dòng nước ra bị giữ lại, tôm nhỏ vẫn ở trong vuông tiếp tục lớn. Cách này cho thu nhập đều hơn.
Vì sao sau mưa lớn tôm hay nổi đầu?
Mưa lớn tạo lớp nước ngọt nổi trên mặt vuông, làm nước phân tầng; ban đêm nước đảo lộn, độ mặn và nhiệt độ thay đổi đột ngột, lượng ô xy hoà tan có thể giảm mạnh vào gần sáng. Tôm bị sốc, thiếu ô xy nên nổi lên mặt hoặc dạt vào bờ. Tháo bớt nước mặt sau mưa là cách thường được áp dụng.
Mua tôm giống ở đâu thì đáng tin?
Nên mua ở cơ sở sản xuất, kinh doanh giống có giấy tờ, có thông tin nguồn gốc và kết quả kiểm dịch theo quy định. Hỏi cán bộ khuyến ngư, tổ hợp tác hoặc những hộ nuôi lâu năm trong vùng về các cơ sở họ đã mua. Tránh mua giống trôi nổi không rõ nguồn gốc dù giá rẻ hơn.
Vuông quảng canh có bị ảnh hưởng khi hàng xóm nuôi thâm canh không?
Có thể, nếu dùng chung rạch lấy nước. Ao thâm canh xả nước thải nhiều chất hữu cơ, và khi có dịch bệnh, mầm bệnh có thể theo nước rạch vào các vuông xung quanh. Các hộ dùng chung nguồn nước nên thống nhất lịch xả, xử lý nước thải và báo cho nhau khi có tôm chết bất thường.
Thấy tôm chết bất thường thì báo ai?
Khi tôm chết nhiều, chết hàng loạt không rõ nguyên nhân, người nuôi nên báo cán bộ phụ trách nông nghiệp của xã hoặc cơ quan thú y, thuỷ sản của thành phố để được hướng dẫn lấy mẫu, xử lý và khoanh vùng. Không nên xả nước vuông bệnh ra rạch chung trước khi được hướng dẫn xử lý.