Phần lớn rừng đước bao quanh An Thới Đông và Lý Nhơn ngày nay là rừng trồng lại sau năm 1975, trên những bãi đất trụi vì chất độc làm rụng lá và bom đạn. Công việc bắt đầu mạnh từ cuối thập niên 1970, khi vùng này thuộc huyện Duyên Hải, do lâm trường của huyện, lực lượng thanh niên xung phong và người dân địa phương cùng làm, chủ yếu trồng cây đước bằng trụ mầm cắm thẳng xuống bùn.
Sau vài thập niên, rừng khép tán, chim và sinh vật trở lại, và năm 2000 vùng rừng ngập mặn Cần Giờ được UNESCO công nhận là khu dự trữ sinh quyển. Bài này kể câu chuyện ấy từ góc của vùng bờ tây: người An Thới Đông, Lý Nhơn đã góp gì, sống thế nào trong những năm trồng rừng, và chính sách giao khoán đã thay đổi quan hệ giữa người với rừng ra sao.
Điểm xuất phát: một vùng đất trống sau chiến tranh
Năm 1975, nhiều khoảnh rừng ngập mặn quanh vùng Cần Giờ chỉ còn là bãi bùn với thân cây chết đứng. Một phần còn lại bị người dân chặt làm củi, đốt than trong những năm khó khăn ngay sau chiến tranh, khi đó là một trong số ít nguồn thu nhập. Không có rừng, bờ sông lở nhanh hơn, cua cá ít đi, gió từ biển thổi thẳng vào nhà cửa và ruộng đồng.
Với thành phố, vùng rừng ở cửa ngõ phía nam có vai trò che chắn và giữ ổn định các luồng sông. Việc khôi phục rừng vì thế được đặt thành nhiệm vụ lớn ngay khi vùng này về với TP Hồ Chí Minh năm 1978 dưới tên huyện Duyên Hải. Những năm đầu, cái khó là thiếu tất cả: thiếu giống, thiếu người, thiếu phương tiện, thiếu kinh nghiệm trồng rừng trên bãi ngập triều ở quy mô lớn.
Người lớn tuổi ở Lý Nhơn kể rằng hồi đó đứng trên bờ nhìn ra chỉ thấy một màu xám của bùn và cây khô, nắng chiếu thẳng xuống không có chỗ trú. Ngày nay đứng cùng chỗ ấy nhìn ra là một bức tường xanh. Khoảng cách giữa hai khung cảnh đó là công sức của cả một thế hệ.
Ai đã trồng rừng
Lâm trường của huyện. Lâm trường được thành lập để tổ chức việc trồng và quản lý rừng trên địa bàn, chia khu, phân công lực lượng, lo giống và theo dõi cây sống. Tên gọi và cơ cấu tổ chức thay đổi qua các thời kỳ; hiện nay việc quản lý rừng phòng hộ thuộc đơn vị chuyên trách của thành phố.
Thanh niên xung phong. Lực lượng thanh niên xung phong từ nội thành được điều xuống, sống trong lán trại giữa rừng, ngày ngày lội bùn cắm trụ mầm. Đây là phần ký ức được nhắc nhiều trong lịch sử Cần Giờ, với những điều kiện sống thiếu thốn, muỗi, nước mặn, xa nhà.
Người dân địa phương. Người An Thới Đông, Lý Nhơn tham gia trồng rừng như một công việc có công, có lương thực, và nhiều người về sau trở thành người nhận khoán giữ rừng. Họ thuộc con nước, thuộc rạch, biết chỗ nào bùn chắc, chỗ nào trũng, kinh nghiệm ấy rất cần cho lâm trường.
Cán bộ kỹ thuật. Các kỹ sư lâm nghiệp, nhà khoa học theo dõi tỷ lệ sống, thử nghiệm mật độ, loài cây, cách trồng trên từng loại bãi. Những bài học từ Cần Giờ về sau được tham khảo cho việc phục hồi rừng ngập mặn ở nhiều nơi khác.
Trồng đước bằng trụ mầm: làm thế nào
Cây đước có cách sinh sản đặc biệt: quả nảy mầm ngay trên cây mẹ, mọc thành một trụ mầm dài như chiếc đũa lớn, khi rụng xuống có thể cắm vào bùn và mọc rễ. Người trồng rừng tận dụng chính đặc điểm này. Quy trình phổ biến được mô tả trong các tài liệu lâm nghiệp như sau.
- Thu trụ mầm vào mùa quả chín từ những cây mẹ khoẻ, chọn trụ thẳng, chắc, không sâu bệnh. Trong những năm đầu, nguồn giống phải mang từ các vùng rừng đước khác về vì rừng tại chỗ đã chết gần hết.
- Chọn bãi trồng có độ ngập triều phù hợp: quá cao thì khô, quá thấp thì cây con bị ngập lâu và sóng đánh trôi.
- Cắm trụ mầm thẳng xuống bùn, phần gốc chìm khoảng một phần ba chiều dài, theo hàng với khoảng cách định trước. Lúc này người trồng phải lội bùn tới đầu gối, có khi tới đùi.
- Theo dõi, trồng dặm những chỗ cây chết, bảo vệ khỏi người và gia súc phá, khỏi rác và lục bình trôi đè lên.
- Sau vài năm cây vượt cao, khép tán dần; rừng bắt đầu tự tái sinh khi cây trưởng thành ra trụ mầm rụng xuống bãi.
Việc trồng đồng loạt theo hàng là lý do nhiều khoảnh rừng hôm nay trông thẳng tắp, đều tuổi. Theo thời gian, cùng với tỉa thưa và các loài cây khác như mắm, bần, dừa nước tự mọc thêm, rừng dần mang dáng vẻ tự nhiên hơn.
Giao khoán bảo vệ rừng: khi người dân trở thành người giữ rừng
Trồng được rừng mới là một nửa. Nửa kia là giữ được rừng trước nhu cầu củi, gỗ và đất nuôi tôm của chính người dân sống quanh đó. Lời giải ở Cần Giờ là giao khoán: chia rừng thành các khoảnh, giao cho hộ gia đình nhận bảo vệ, đổi lại hộ được nhận tiền công hoặc quyền lợi theo hợp đồng, được ở trong vùng rừng và được khai thác một số nguồn lợi phụ theo quy định.
Với nhiều gia đình ở Lý Nhơn và An Thới Đông, nhận khoán rừng trở thành nghề, nhà dựng ngay trong khu rừng mình giữ, sáng chiều đi tuần theo bờ rạch, ghi nhận người lạ vào rừng, báo khi có cháy, có chặt phá. Rừng vì thế có người canh thường xuyên, điều mà lực lượng chuyên trách mỏng không làm được một mình.
Cơ chế giao khoán có những giai đoạn điều chỉnh, có những tranh luận về mức hưởng, quyền lợi và nghĩa vụ. Người quan tâm tới quy định cụ thể nên hỏi đơn vị quản lý rừng phòng hộ và chính quyền xã, vì chính sách có thể khác theo thời kỳ.
Các mốc của rừng quanh An Thới Đông, Lý Nhơn
Dưới đây là các mốc chính của câu chuyện rừng ở vùng này theo tư liệu chung về Cần Giờ. Mốc năm chỉ ghi khi đã được nhiều nguồn thống nhất; các mốc khác ghi theo thập niên.
| Thời gian | Sự kiện | Ý nghĩa với xã |
|---|---|---|
| Thập niên 1960 – đầu 1970 | Rải chất độc làm rụng lá, bom đạn | Rừng quanh xã chết trên diện rộng |
| 1975 – 1978 | Rừng còn lại bị chặt làm củi, than | Bãi trống mở rộng, đời sống khó khăn |
| 1978 | Vùng này về TP Hồ Chí Minh, tên huyện Duyên Hải | Bắt đầu chương trình trồng rừng quy mô lớn |
| Thập niên 1980 | Trồng đước đồng loạt trên các bãi | Người dân tham gia trồng, rừng non lên xanh |
| Thập niên 1990 | Giao khoán bảo vệ rừng cho hộ dân | Nhiều hộ thành người giữ rừng, ở trong rừng |
| Năm 2000 | UNESCO công nhận khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ | Rừng quanh xã thuộc khu dự trữ sinh quyển |
Từ 7/2025, vùng rừng thuộc địa bàn xã An Thới Đông mới bao gồm cả rừng của Lý Nhơn cũ, chiếm phần lớn diện tích xã. Việc quản lý rừng phòng hộ vẫn do đơn vị chuyên trách của thành phố đảm nhiệm, phối hợp với xã.
Rừng hôm nay và những thách thức mới
Rừng đã xanh trở lại, nhưng không có nghĩa là hết việc. Áp lực mới đến từ nhiều phía: nhu cầu mở rộng vuông tôm sát mép rừng, rác thải trôi theo sông từ thượng nguồn mắc vào rễ đước, sạt lở bờ sông ở một số đoạn, và các dự án phát triển lớn được bàn tới cho vùng Cần Giờ. Mỗi lần có thay đổi lớn, câu hỏi về sự cân bằng giữa phát triển và giữ rừng lại được đặt ra.
Một vấn đề kỹ thuật được giới chuyên môn nhắc tới là rừng trồng đều tuổi, mật độ dày, ít loài, nên cần được chăm sóc, tỉa thưa và đa dạng hoá để khoẻ hơn về lâu dài. Đó là công việc của đơn vị quản lý rừng, nhưng người nhận khoán là người thấy trước nhất những thay đổi trong rừng.
Với người dân xã, rừng không chỉ là cảnh đẹp mà là thứ che chắn vuông ao, giữ bờ, nuôi cua cá. Ký ức về thời rừng chết là lý do nhiều gia đình ở An Thới Đông, Lý Nhơn coi việc giữ rừng là việc của chính mình, không phải chỉ của nhà nước.
Một ngày của người trồng rừng thời ấy
Theo lời kể của những người từng tham gia, ngày làm việc của đội trồng rừng phụ thuộc hoàn toàn vào con nước. Nước ròng thì ra bãi, nước lớn thì lên bờ nghỉ. Có hôm nước ròng lúc rạng sáng, cả đội phải dậy từ khi trời còn tối, gánh bó trụ mầm, lội ra bãi bùn, cắm theo hàng dây căng sẵn cho tới khi nước bắt đầu lên.
Điều kiện sống ở lán trại rất cực: muỗi dày đặc khi chiều xuống, nước ngọt phải chở từ xa và dùng dè sẻn, bữa ăn đơn giản, đau ốm thì xa trạm xá. Bùn rừng ngập mặn có nhiều vỏ hàu, gốc cây sắc, chân tay trầy xước là chuyện hằng ngày. Thế nhưng nhiều người nhắc lại quãng thời gian ấy với niềm tự hào, vì nhìn thấy kết quả bằng mắt: từng hàng cây con lên xanh dần trên bãi xám.
Một phần những người trồng rừng năm ấy đã ở lại, lập gia đình với người địa phương, nhận khoán giữ rừng và trở thành cư dân của vùng. Câu chuyện của họ là một mạch quan trọng trong lịch sử dân cư An Thới Đông, Lý Nhơn sau năm 1975.
Từ rừng trồng đến những sinh kế mới
Khi rừng đã đủ lớn, nó mở ra những cách kiếm sống mà thời rừng chết không thể có. Bãi bùn dưới tán đước trở lại là nơi cua, cá kèo, ốc sinh sôi, người dân đi bắt theo con nước trong khuôn khổ cho phép. Rừng làm vùng đệm cho vuông tôm, giảm gió và giữ bờ.
Rừng cũng mở ra du lịch sinh thái. Khu Vàm Sát ở vùng Lý Nhơn cũ, với đầm dơi, sân chim, rạch đi xuồng giữa rừng, là ví dụ rõ nhất: một điểm đến chỉ có được vì rừng đã hồi sinh. Một số hộ quanh vùng có thêm việc làm từ chở khách, bán hàng, nấu ăn, làm hướng dẫn.
Nhìn lại, cây đước cắm xuống bùn những năm 1980 không chỉ phủ xanh đất trống mà còn đặt nền cho cả nền kinh tế nhỏ của xã ngày nay, từ vuông tôm tới khách tham quan cuối tuần.
Câu hỏi thường gặp
Rừng đước ở An Thới Đông có phải rừng tự nhiên không?
Phần lớn là rừng trồng lại sau 1975, chủ yếu bằng trụ mầm đước, rồi tự tái sinh thêm theo thời gian. Có những loài cây khác như mắm, bần, dừa nước mọc tự nhiên xen vào. Rừng đều tuổi, thẳng hàng ở nhiều khoảnh là dấu hiệu dễ thấy của rừng trồng.
Trụ mầm đước trồng lúc đầu lấy từ đâu?
Trong những năm đầu, rừng tại chỗ đã chết nhiều nên nguồn giống phải mang từ các vùng rừng đước khác về. Nhiều tư liệu nhắc tới việc lấy giống từ vùng rừng đước miền Tây, đặc biệt là Cà Mau. Chi tiết từng đợt, khối lượng giống nên xem trong ấn phẩm lịch sử của ngành lâm nghiệp thành phố.
Người dân có được chặt cây trong rừng nhận khoán không?
Rừng phòng hộ được bảo vệ theo quy định nghiêm ngặt. Việc khai thác, tỉa thưa nếu có phải theo kế hoạch và sự cho phép của đơn vị quản lý. Hộ nhận khoán có quyền lợi và nghĩa vụ theo hợp đồng; tự ý chặt cây là vi phạm và có thể bị xử lý.
Muốn nhận khoán bảo vệ rừng thì hỏi ở đâu?
Việc giao khoán do đơn vị quản lý rừng phòng hộ Cần Giờ và chính quyền địa phương thực hiện theo kế hoạch từng thời kỳ, không phải lúc nào cũng nhận thêm. Người quan tâm nên hỏi UBND xã An Thới Đông để được chỉ tới đúng đơn vị và biết điều kiện hiện hành.
Rừng ở Lý Nhơn cũ có thuộc khu dự trữ sinh quyển không?
Rừng ngập mặn vùng Cần Giờ được UNESCO công nhận là khu dự trữ sinh quyển năm 2000, chia thành vùng lõi, vùng đệm và vùng chuyển tiếp. Các khoảnh rừng ở Lý Nhơn cũ nằm trong khu này; khoảnh nào thuộc vùng nào cần tra bản đồ phân vùng chính thức.
Khách tham quan có thể góp phần trồng rừng không?
Một số chương trình cộng đồng, trường học, doanh nghiệp có tổ chức hoạt động trồng cây ngập mặn hoặc dọn rác ven rừng, thường phải đăng ký và làm theo hướng dẫn của đơn vị quản lý. Không nên tự ý cắm cây hay vào rừng phòng hộ khi chưa được phép.