Trong chiến tranh, vùng An Thới Đông và Lý Nhơn nằm sát vùng Rừng Sác, khu rừng ngập mặn án ngữ đường thuỷ vào cảng Sài Gòn, nơi hoạt động của lực lượng đặc công Rừng Sác và cũng là nơi bị rải chất độc làm rụng lá, bom đạn tàn phá nặng nề. Người dân trong vùng sống giữa hai làn đạn, nhiều gia đình phải tản cư, rừng bị trụi, ruộng đồng bỏ hoang trong nhiều năm.
Bài viết không nhằm kể lại chiến sự, phần lịch sử quân sự của cả vùng Rừng Sác đã có trong các tài liệu chính thức. Ở đây, góc nhìn là của một xã: chiến tranh đã để lại gì trên đất An Thới Đông, Lý Nhơn, trong đời sống người dân và trong cảnh quan mà người hôm nay đang thấy.
Vì sao vùng này nằm giữa chiến sự
Lý do nằm ở địa lý. Các con sông lớn đi qua Cần Giờ, đặc biệt là sông Lòng Tàu và sông Soài Rạp, là đường thuỷ dẫn tàu từ biển vào khu cảng và kho bãi phía Nhà Bè, Sài Gòn. Ai kiểm soát được rừng hai bên bờ thì có thể uy hiếp hoặc bảo vệ con đường ấy. Rừng ngập mặn rậm rạp, chằng chịt rạch, lại là nơi khó vào với lực lượng cơ giới.
Vì vậy trong những năm chiến tranh, vùng rừng này trở thành địa bàn tranh chấp quyết liệt. Lực lượng đặc công Rừng Sác, thường được biết tới với tên Đoàn 10, hoạt động trong rừng và tổ chức nhiều trận đánh vào tàu bè, kho tàng ven sông. Phía bên kia tìm cách triệt phá nơi trú ẩn bằng rải chất độc làm rụng lá, ném bom và càn quét.
Vùng An Thới Đông, Lý Nhơn ở bờ tây, giáp Soài Rạp, là một phần của bức tranh đó. Chi tiết các trận đánh, các mốc thời gian cụ thể trên địa bàn xã nên tra trong các ấn phẩm lịch sử địa phương và tư liệu của các bảo tàng, khu di tích, vì các bài viết đại chúng hay chép lẫn sự kiện giữa các vùng trong Rừng Sác.
Chất độc làm rụng lá và cánh rừng trụi
Một trong những hậu quả nặng nề nhất là việc rải chất độc hoá học làm rụng lá trên diện rộng ở vùng rừng ngập mặn Cần Giờ trong thập niên 1960 và đầu 1970. Rừng đước, rừng mắm vốn rậm rạp bị chết hàng loạt, nhiều nơi chỉ còn lại thân cây khô đứng giữa bãi bùn. Người lớn tuổi mô tả cảnh rừng chết như một vùng đất xám, không còn bóng mát, không còn tiếng chim.
Rừng chết kéo theo hệ quả với đời sống: bãi bùn mất chỗ cho cua cá sinh sản, nguồn lợi đánh bắt giảm, bờ sông mất lớp cây giữ đất nên dễ lở, gió bão không còn bị cản. Củi, lá lợp nhà, những thứ trước đây lấy từ rừng, trở nên khan hiếm.
Ảnh hưởng của chất độc tới sức khoẻ con người là vấn đề được nghiên cứu và hỗ trợ ở tầm quốc gia. Ở cấp xã, nhiều gia đình có người thân là nạn nhân được hưởng chính sách theo quy định. Người cần thông tin về chế độ hỗ trợ nên hỏi cán bộ phụ trách chính sách xã hội của xã và hội nạn nhân chất độc da cam của thành phố, thay vì dựa vào thông tin truyền miệng.
Đời sống người dân giữa chiến tranh
Tản cư và trở về. Nhiều gia đình ở vùng ven rừng phải rời nhà, lên chỗ an toàn hơn hoặc sang bên kia sông, rồi trở về khi tình hình lắng xuống. Có gia đình đi đi về về nhiều lần. Ruộng đồng, vườn tược vì thế bỏ hoang từng đợt.
Làm ăn trong bất trắc. Đánh bắt, làm muối, làm ruộng vẫn phải tiếp tục để có cái ăn, nhưng đi rạch, đi rừng lúc nào cũng có nguy cơ. Người ta chọn giờ đi, chọn đường đi, tránh những khu vực đang có đánh nhau.
Nước ngọt và lương thực. Vốn đã thiếu nước ngọt, trong chiến tranh việc chở nước, chở gạo càng khó. Ký ức về những mùa khô thiếu nước, phải chia nhau từng lu nước mưa, còn đậm trong lời kể của người lớn tuổi.
Gia đình chia hai ngả. Như nhiều vùng khác ở miền Nam, có gia đình có người ở hai phía. Đây là phần ký ức nhạy cảm, nên khi hỏi chuyện người già cần tế nhị, để họ tự kể những gì muốn kể.
Bom mìn và vật nổ còn sót lại
Một di sản thực tế của chiến tranh với người làm đất hôm nay là bom mìn, vật nổ còn sót. Vùng rừng và bãi bồi từng là chiến trường có thể vẫn còn vật liệu nổ dưới lớp bùn. Khi đào ao, đắp bờ vuông, nạo vét rạch hay đào móng nhà, đã có những trường hợp phát hiện vật lạ bằng kim loại ở nhiều địa phương từng là chiến trường.
Nguyên tắc an toàn là: thấy vật nghi là bom, mìn, đạn thì không chạm vào, không tự đào lên, không đem bán phế liệu, đánh dấu vị trí, cho mọi người tránh xa và báo ngay cho chính quyền xã hoặc công an để lực lượng chuyên môn xử lý. Các công trình lớn thường phải rà phá bom mìn trước khi thi công theo quy định.
Với người mua đất, nhận khoán vuông ao hay làm nhà ở vùng ven rừng, hỏi người địa phương về lịch sử khu đất là việc nên làm. Không phải để lo sợ, mà để biết khi nào cần cẩn trọng hơn lúc đào đất sâu.
Dấu vết chiến tranh: thấy ở đâu, tìm hiểu thế nào
Người muốn hiểu lịch sử thời chiến của vùng có thể bắt đầu từ những nơi và nguồn sau. Bảng chỉ nêu loại nguồn, không thay cho việc tra cứu tư liệu chính thức.
| Nguồn | Có gì | Lưu ý |
|---|---|---|
| Khu di tích căn cứ Rừng Sác (khu Lâm viên, xã Cần Giờ) | Tái hiện căn cứ, hiện vật, tư liệu về lực lượng Rừng Sác | Cách An Thới Đông một quãng đường, nên đi kết hợp khi xuống phía biển |
| Nghĩa trang liệt sĩ, đài tưởng niệm trong vùng | Ghi danh người hy sinh | Đi viếng trang nghiêm, hỏi xã về giờ mở cửa |
| Ấn phẩm lịch sử địa phương | Lịch sử đấu tranh của huyện, của các xã cũ | Tra ở thư viện thành phố, thư viện xã |
| Người cao tuổi, cựu chiến binh | Ký ức sống, chi tiết đời thường | Hỏi tế nhị, ghi rõ người kể và ngày ghi |
| Cảnh quan rừng hiện tại | Rừng trồng lại sau chiến tranh | Rừng đều tuổi là dấu vết của thời phục hồi |
Khi đọc tư liệu, nên phân biệt sự kiện xảy ra trên địa bàn An Thới Đông, Lý Nhơn với sự kiện ở các khu vực khác của Rừng Sác. Nhiều bài viết gom chung cả vùng nên dễ khiến người đọc tưởng mọi trận đánh đều diễn ra gần nhà mình.
Từ rừng chết đến rừng xanh: cảnh quan hôm nay kể gì về chiến tranh
Người lần đầu đến vùng Lý Nhơn cũ, đứng trước những cánh rừng đước xanh thẫm, khó tưởng tượng rằng chỉ vài chục năm trước nơi đây là đất trống xám xịt. Một chi tiết tinh ý có thể nhận ra là ở nhiều khoảnh rừng, cây đước mọc thẳng hàng, gần như đều tuổi, khác với rừng tự nhiên lẫn nhiều lứa cây. Đó là dấu hiệu của rừng trồng.
Phần lớn rừng ngập mặn Cần Giờ hiện nay là kết quả của công cuộc trồng lại sau năm 1975. Rừng được trồng trên chính những vùng đất bị chất độc và bom đạn tàn phá, và năm 2000 vùng rừng này được UNESCO công nhận là khu dự trữ sinh quyển thế giới. Câu chuyện chiến tranh của An Thới Đông, Lý Nhơn vì vậy không kết thúc ở năm 1975, mà tiếp nối bằng câu chuyện hồi sinh.
Mỗi lần đi qua đường Rừng Sác hay đi xuồng trong rạch ở Vàm Sát, người đọc có thể nhớ rằng mình đang đi giữa một cánh rừng có hai lớp lịch sử: lớp chiến tranh đã làm rừng chết, và lớp con người đã trồng lại nó.
Sau 1975: những năm đầu làm lại trên đất cũ
Khi chiến tranh kết thúc, người dân An Thới Đông, Lý Nhơn trở về hoặc ở lại trên một vùng đất đầy thương tích: rừng chết, ruộng bỏ hoang lâu năm, bờ bao vỡ, nhà cửa tạm bợ. Những năm đầu là thời gian dọn dẹp, đắp lại bờ, khôi phục ruộng muối và ruộng lúa, dựng lại nhà, trong điều kiện thiếu vốn, thiếu công cụ và rất xa trung tâm.
Củi và than từ những cánh rừng chết là một trong số ít nguồn thu nhập sẵn có, nên giai đoạn này nhiều diện tích rừng còn sót tiếp tục bị khai thác. Chỉ khi chương trình trồng rừng được đẩy mạnh và việc bảo vệ rừng được siết chặt, người dân mới chuyển dần sang những sinh kế khác như nhận khoán trồng rừng, giữ rừng, nuôi tôm.
Ký ức về những năm này của người lớn tuổi thường gắn với cái đói, cái thiếu, nhưng cũng gắn với tinh thần làm chung: cả xóm đắp bờ, cả ấp đi trồng rừng, chia nhau lu nước, ghe gạo. Đó là nền móng của nhiều mối quan hệ láng giềng bền chặt mà người mới về xã hôm nay vẫn có thể cảm nhận được.
Kể chuyện thời chiến cho con trẻ và cho khách: nên và không nên
Người trong xã, nhất là người làm du lịch cộng đồng hay giáo viên, thường phải kể lại lịch sử thời chiến của vùng. Vài nguyên tắc giúp câu chuyện vừa đúng vừa tôn trọng.
- Nói điều đã được xác nhận: phân biệt sự kiện có trong tư liệu chính thức với lời kể truyền miệng, và nói rõ đâu là đâu.
- Gắn với đất: chỉ cho người nghe thấy dấu vết thật, như rừng trồng đều tuổi, bãi bồi từng trống trơn, thay vì kể chung chung về cả miền Nam.
- Tôn trọng người đã mất: không biến chuyện chiến tranh thành chuyện giật gân, không phóng đại số người, số trận.
- Tế nhị với ký ức riêng: không đem chuyện của một gia đình cụ thể ra kể khi chưa được họ đồng ý.
- Nối sang câu chuyện hồi sinh: chiến tranh làm rừng chết, con người đã trồng lại; đó là thông điệp trẻ em và khách đều dễ nhớ.
- Dẫn tới nơi tìm hiểu thêm: khu di tích căn cứ Rừng Sác, thư viện, ấn phẩm lịch sử địa phương.
Kể như vậy, lịch sử thời chiến của An Thới Đông, Lý Nhơn không còn là những con số khô khan, mà trở thành câu chuyện về một vùng đất và những con người đã đi qua mất mát rồi gây dựng lại.
Câu hỏi thường gặp
Đoàn 10 Rừng Sác có hoạt động ở An Thới Đông, Lý Nhơn không?
Lực lượng đặc công Rừng Sác hoạt động trên toàn vùng rừng ngập mặn Cần Giờ, gồm cả các khu vực ven sông Soài Rạp. Chi tiết các trận đánh, căn cứ cụ thể trên địa bàn từng xã cũ nên tra trong ấn phẩm lịch sử địa phương và tư liệu của khu di tích căn cứ Rừng Sác.
Rừng ở đây có còn bị ảnh hưởng chất độc không?
Rừng hiện nay phần lớn là rừng trồng lại sau 1975 và đã phát triển tốt. Việc đánh giá tồn lưu chất độc trong đất, trầm tích là công việc của các cơ quan chuyên môn. Người dân sinh sống, đánh bắt bình thường trong vùng; mọi lo ngại cụ thể nên hỏi cơ quan y tế và môi trường.
Đào ao gặp vật lạ bằng kim loại thì làm sao?
Dừng đào ngay, không chạm vào, không di chuyển hay đem bán, đánh dấu vị trí, giữ mọi người tránh xa và báo chính quyền xã hoặc công an gần nhất để lực lượng chuyên môn tới xử lý. Đây là nguyên tắc chung ở mọi vùng từng là chiến trường.
Khu di tích căn cứ Rừng Sác có nằm trong xã An Thới Đông không?
Không. Khu di tích căn cứ Rừng Sác nằm trong khu Lâm viên phía biển, nay thuộc xã Cần Giờ. Từ An Thới Đông có thể đi theo đường Rừng Sác xuống phía nam để tham quan, thường kết hợp trong chuyến đi xuống vùng biển.
Muốn ghi lại ký ức chiến tranh của ông bà thì nên làm thế nào?
Chọn lúc người kể thoải mái, hỏi những câu mở về đời sống hằng ngày trước, ghi âm nếu được đồng ý, ghi tên người kể, năm sinh, ngày ghi. Không ép kể những chuyện đau lòng, và tôn trọng mong muốn giữ kín của người kể với những chi tiết riêng tư.
Gia đình có người là nạn nhân chất độc da cam được hỗ trợ gì?
Nhà nước có chính sách trợ cấp và hỗ trợ cho nạn nhân chất độc hoá học theo quy định hiện hành, kèm thủ tục xác nhận. Nên liên hệ cán bộ chính sách xã hội của xã An Thới Đông để được hướng dẫn hồ sơ, vì điều kiện và mức hỗ trợ có thể thay đổi theo thời gian.