Phần lớn tôm, cua của vuông nuôi và muối của đồng muối ở xã An Thới Đông không đi thẳng tới người ăn mà qua tay thương lái, vựa thu mua, rồi theo đường Rừng Sác, qua phà Bình Khánh vào các chợ đầu mối của thành phố, trong đó có chợ đầu mối Bình Điền. Một phần nhỏ hơn do chính hộ nuôi, hộ làm muối tự chở đi bán. Dù ai chở, chặng đường ấy có chung những cái khó: xa, phải qua phà, hàng tươi sống không chờ được, và giờ chợ đầu mối là giờ đêm.
Bài này nói về chặng đi lại đó: tính giờ, chọn phương tiện, ướp và giữ hàng, chở an toàn trên đường dài. Bài không có giá tôm, giá cua, giá muối hay cước chở; những con số ấy lên xuống theo mùa, theo thị trường. Chuyện nghề nuôi, nghề muối đã có trong danh mục nghề của trang; ở đây chỉ bàn chuyện đưa hàng ra khỏi xã.
Hàng của xã đi đâu: ba đường quen thuộc
Đường thứ nhất, phổ biến nhất, là bán tại chỗ cho thương lái. Đến ngày thu hoạch, thương lái mang xe, mang thùng, mang cân tới tận bờ vuông, tận bãi muối. Hộ nuôi không phải lo chở, nhưng phải chấp nhận giá thương lái đưa ra và giờ thương lái hẹn. Thương lái gom hàng của nhiều hộ rồi chở một chuyến lớn ra chợ đầu mối hoặc giao cho các mối quen.
Đường thứ hai là hộ nuôi tự chở bán cho vựa, cho mối quen ở chợ trong vùng hoặc ở chợ đầu mối. Cách này chủ động hơn, có thể được giá tốt hơn nếu hàng đẹp, nhưng tốn công, tốn sức và người chở phải gánh rủi ro trên đường. Hộ nhỏ có lượng hàng ít hay chọn cách góp chung với vài nhà trong xóm để chở một lần.
Đường thứ ba là bán lẻ trực tiếp: bán cho khách quen ở nội thành, giao hàng tận nhà, bán qua mạng. Cách này ngày càng nhiều ở các vùng ven đô có hải sản tươi như Cần Giờ. Nó đòi hỏi người bán tự lo đóng gói, giao hàng đúng hẹn và giữ chất lượng tới tay khách. Mỗi đường có cái được cái mất; nhiều hộ dùng cả ba tuỳ từng đợt thu hoạch.
Giờ giấc của chợ đầu mối và chuyện phải đi đêm
Chợ đầu mối nông sản, thuỷ hải sản của thành phố hoạt động mạnh nhất vào ban đêm và rạng sáng: hàng về từ khuya, giao dịch sôi động trước khi trời sáng, để người mua sỉ kịp đưa hàng tới chợ lẻ, nhà hàng, bếp ăn trong buổi sáng. Vì vậy người chở hàng từ An Thới Đông thường phải lên đường từ tối hoặc nửa đêm.
Chặng đường gồm: từ vuông, từ bãi muối ra đường Rừng Sác qua đường liên ấp; chạy hết đường Rừng Sác lên phía bắc tới bến phà Bình Khánh; qua phà sang bờ Nhà Bè; rồi chạy tiếp qua đô thị tới chợ. Đoạn nào cũng có cái khó riêng: đường làng tối và hẹp, đường rừng dài và vắng, phà có thể phải chờ, đoạn đô thị có quy định về giờ, về loại xe tải được phép lưu thông.
Người chở hàng đêm vì thế phải tính kỹ: mấy giờ thu hoạch xong, mấy giờ ướp xong, mấy giờ xuất phát để tới chợ đúng giờ mối hẹn, không quá sớm phải ngồi chờ, không quá muộn để hàng mất giá vì chợ đã vãn. Đây là phép tính mà thương lái lâu năm làm theo kinh nghiệm, còn người mới tự chở thì nên hỏi kỹ mối mua hàng trước.
Giữ hàng tươi trên đường: mỗi loại một cách
Bảng dưới là nguyên tắc chung người chở hàng vùng nước lợ hay áp dụng, không thay cho hướng dẫn an toàn thực phẩm chính thức hay yêu cầu riêng của người mua.
| Loại hàng | Cách giữ khi chở | Điều hay làm hỏng hàng |
|---|---|---|
| Tôm sống | Thùng có nước sạch và sục khí, giữ mát, chở nhanh | Thùng quá chật, nước nóng lên, thiếu khí làm tôm yếu, chết dần |
| Tôm tươi đã chết | Ướp đá theo lớp trong thùng xốp, đậy kín, có lỗ thoát nước | Ít đá, đá tan hết giữa đường; để tôm ngâm nước đá tan lâu |
| Cua sống | Buộc càng, để nơi thoáng, ẩm, mát, không ngâm ngập nước | Phơi nắng, để khô, xếp quá chồng nhau làm cua yếu, gãy càng |
| Cá, ba khía | Cá ướp đá kỹ; ba khía sống để nơi ẩm mát | Để chung với hàng khác làm dập, hôi |
| Muối | Đóng bao kín, phủ bạt, tránh mưa | Bao rách, gặp mưa làm muối chảy, hao, bẩn |
Điểm chung là nhiệt độ và thời gian. Hàng tươi sống mất giá trị nhanh nhất khi nóng lên và khi đi lâu. Bởi vậy người chở chọn đi đêm, đi lúc mát, chuẩn bị đá dư, và hạn chế dừng giữa đường.
Chuẩn bị một chuyến chở hàng bằng xe máy cho chắc
Hộ nhỏ trong xã hay chở tôm, cua bằng xe máy, loại có chở thùng phía sau. Người quen đường thường chuẩn bị theo thứ tự sau.
- Hỏi rõ mối mua: giao ở đâu, mấy giờ, cần hàng sống hay hàng ướp, cách cân và cách tính giá; ghi lại để khỏi tranh cãi.
- Kiểm tra xe từ chiều: phanh, lốp, đèn, xích, giá chở hàng; xe chở nặng đường dài mà lốp yếu là dễ nổ lốp giữa rừng.
- Chuẩn bị thùng, đá, dây buộc, bạt phủ; mua hoặc làm đá trước giờ thu hoạch để không phải chờ.
- Thu hoạch, phân loại, ướp hoặc cho vào thùng sục khí càng nhanh càng tốt sau khi bắt lên.
- Buộc thùng chắc, cân đối hai bên; không chất cao quá vai người lái, không để thùng chìa ra quá rộng che đèn hậu, che biển số.
- Đi theo giờ đã tính, báo người nhà giờ đi và giờ dự kiến tới chợ.
- Trên đường giữ tốc độ vừa: xe chở nặng phanh dài hơn, vào cua dễ văng, nhất là trên cầu dốc đường làng và đoạn ướt.
- Tới chợ, giao hàng, nhận tiền hoặc xác nhận, rồi nghỉ ngơi đủ trước khi chạy về; chặng về lúc trời đã sáng nhưng người thì đã thức trắng.
Chở muối: hàng nặng, ít hỏng nhưng sợ mưa
Muối khác tôm cua ở chỗ không hư nhanh, nhưng nặng và sợ nước. Mùa muối ở vùng Lý Nhơn cũ rơi vào mùa khô, đúng lúc đường dễ đi nhất. Muối thường được đóng bao tại bãi, gom ở kho hoặc ở bờ ruộng, rồi xe tải hoặc ghe tới chở đi. Hộ nhỏ có khi chở từng ít bao bằng xe máy, xe ba gác ra điểm thu gom.
Cái khó của chở muối là trọng lượng. Bao muối nặng, chất lên xe máy hay ba gác dễ quá tải, làm xe khó điều khiển, mòn lốp, gãy giá chở. Đường liên ấp có cầu nhỏ, chở muối nặng qua cầu cần hỏi trước tải trọng. Xe tải lớn chở muối thường chỉ vào được tới đường chính, phần còn lại phải trung chuyển bằng xe nhỏ hoặc ghe.
Thứ hai là mưa trái mùa. Một cơn mưa bất chợt khi muối đang chở ngoài trời có thể làm hao hụt đáng kể. Người chở muối luôn có bạt phủ và theo dõi trời trước khi đi. Muối dính bùn, dính nước bẩn trên đường cũng mất giá, nên bao phải kín và được xếp trên sàn xe sạch.
Hao hụt trên đường: những mất mát nhỏ cộng lại
Người chở hàng tươi sống lâu năm hay nói: lời lãi của chuyến hàng nằm ở chỗ ít hao. Tôm sống yếu dần rồi chết trên đường thì chuyển thành tôm tươi, giá thấp hơn; tôm tươi ướp thiếu đá thì mềm thịt, đổi màu, bị trả giá thấp hoặc bị trả lại. Cua gãy càng, cua yếu cũng mất giá. Muối gặp mưa thì chảy, hao trọng lượng.
Những mất mát ấy thường đến từ các chi tiết nhỏ: thùng xốp nứt làm đá tan nhanh, máy sục khí hết pin giữa đường, chờ phà lâu hơn dự tính vào một đêm đông xe, dừng xe vá lốp giữa rừng mất cả tiếng. Vì vậy người chở có kinh nghiệm luôn chuẩn bị dư: dư đá, dư pin cho máy sục khí, có sẵn bộ vá xe, có số người quen để gọi khi xe hỏng. Họ cũng ghi lại mỗi chuyến hao hụt bao nhiêu, vì sao, để lần sau sửa.
Giấy tờ, an toàn thực phẩm và những điều người tự chở nên biết
Hoá đơn, chứng từ. Người bán sỉ số lượng lớn, giao cho doanh nghiệp, nhà hàng có thể được yêu cầu chứng từ, nguồn gốc hàng. Quy định cụ thể tuỳ hình thức kinh doanh; hộ nuôi muốn bán chuyên nghiệp nên tìm hiểu về đăng ký hộ kinh doanh và thuế ở cơ quan có thẩm quyền.
Nguồn gốc và an toàn thực phẩm. Các chợ đầu mối và người mua lớn ngày càng chú ý tới nguồn gốc thuỷ sản, dư lượng chất cấm. Ghi chép quá trình nuôi, không dùng chất cấm, không ngâm hàng vào hoá chất để giữ tươi là cách giữ uy tín lâu dài.
Xe tải vào nội thành có giới hạn. Xe tải lưu thông trong nội thành thành phố có quy định về giờ, về tuyến và về tải trọng. Người thuê xe tải chở hàng ra chợ nên để tài xế quen tuyến lo phần này, hoặc tự tìm hiểu quy định hiện hành của thành phố.
Không chở hàng che biển số, che đèn. Thùng hàng chất quá rộng, quá cao che đèn hậu, che biển số là vi phạm và gây nguy hiểm cho xe phía sau, nhất là ban đêm trên đường Rừng Sác.
Đừng chở quá sức người. Chở nặng đường dài lúc nửa đêm, sau một ngày thu hoạch, là công thức của tai nạn. Nhà có người khoẻ thì chia nhau chở; nhà ít người thì bán tại chỗ cho thương lái đôi khi là lựa chọn khôn ngoan hơn.
Bán qua mạng, giao tận nhà: chặng đi lại mới của hộ nuôi
Một số hộ trẻ trong xã đã thử bán tôm, cua trực tiếp cho khách ở nội thành qua mạng xã hội, giao hàng bằng xe máy tận nhà khách hoặc gửi qua người chở hàng. Cách này kéo người nuôi vào một kiểu đi lại khác: không còn là một chuyến lớn lúc nửa đêm, mà là nhiều chuyến nhỏ, giao cho nhiều địa chỉ, theo giờ khách hẹn.
Cái khó nằm ở chỗ: khách nội thành muốn hàng giao đúng giờ, còn sống, đóng gói gọn; trong khi từ xã lên thành phố mất nhiều thời gian và phụ thuộc phà. Hộ làm lâu thường gom đơn theo khu vực, giao theo một lịch cố định trong tuần, chuẩn bị thùng giữ lạnh tốt và hẹn với khách khung giờ rộng. Có hộ hợp tác với người trong xã đang đi làm ở nội thành để gửi hàng theo, hoặc dùng dịch vụ giao hàng từ một điểm tập kết bên kia phà.
Dù cách nào, nguyên tắc vẫn vậy: hàng tươi sống phải đi nhanh, giữ mát, và người bán phải nói thật về hàng. Một lần giao hàng chết, hàng ươn là mất khách lâu dài.
Câu hỏi thường gặp
Chợ đầu mối thuỷ hải sản lớn của TP.HCM là chợ nào?
Chợ đầu mối Bình Điền là một trong các chợ đầu mối lớn của thành phố, có khu vực kinh doanh thuỷ hải sản và hoạt động mạnh về đêm. Ngoài ra hàng thuỷ sản còn đi qua nhiều chợ đầu mối, vựa và mối quen khác. Hộ muốn tự chở bán nên hỏi người đi trước trong xã để chọn nơi phù hợp với loại hàng.
Có nên tự chở tôm ra chợ đầu mối thay vì bán cho thương lái không?
Tuỳ lượng hàng, sức người và mối quen. Tự chở có thể được giá tốt hơn nếu hàng đẹp và có mối mua sẵn, nhưng tốn công, phải đi đêm và chịu rủi ro hàng hao hụt trên đường. Hộ nhỏ, ít người thường bán tại chỗ hoặc góp chung chở với nhà khác.
Giữ tôm sống khi chở đường dài thế nào?
Cần thùng chứa đủ rộng, nước sạch phù hợp độ mặn tôm đang sống, có sục khí và giữ mát. Không cho quá nhiều tôm vào một thùng, hạn chế dừng giữa đường, chọn đi lúc mát. Hỏi người mua về cách họ muốn nhận hàng để chuẩn bị đúng.
Chở hàng qua phà Bình Khánh có cần để ý gì?
Xe máy chở hàng nặng phải xếp đúng làn, lên xuống cầu dẫn chậm và chắc tay, giữ xe cẩn thận khi phà chạy. Thùng hàng phải buộc chắc để không đổ khi phà cập bến. Đi giờ đông thì tính thêm thời gian chờ để hàng không bị trễ.
Có thể thuê ghe chở muối ra ngoài thay cho xe tải không?
Vùng ven sông Soài Rạp từ lâu đã dùng ghe chở muối, chở hàng nặng, nhất là từ những nơi xe tải không vào được. Việc thuê ghe phụ thuộc vào người có ghe, độ sâu rạch, con nước và nơi nhận hàng. Nên thoả thuận rõ khối lượng, nơi giao, ai bốc dỡ và che chắn chống mưa.
Bán tôm, cua qua mạng có cần đăng ký kinh doanh không?
Bán thường xuyên, có quy mô thì nên tìm hiểu quy định về hộ kinh doanh, thuế và an toàn thực phẩm áp dụng cho thực phẩm tươi sống. Quy định có thể thay đổi, nên hỏi bộ phận tiếp nhận hồ sơ của xã hoặc cơ quan thuế để biết mình cần làm gì.