Đầm dơi ở Vàm Sát là nơi một đàn dơi ngựa lớn chọn làm chỗ ngủ ban ngày: chúng treo ngược trên những cành cây quanh đầm, cánh xếp lại như những chiếc túi da sẫm màu, rồi đến chạng vạng mới rời đi kiếm ăn. Dơi ngựa là nhóm dơi lớn ăn trái cây và mật hoa, khác hẳn những con dơi nhỏ bay lượn bắt muỗi quanh mái nhà. Vì thế cảnh ở đầm dơi là cảnh của động vật đang ngủ, và cách xem đúng là cách không đánh thức chúng.
Người trong xã An Thới Đông thường quen với đầm dơi đến mức ít khi để ý dơi sống ra sao. Bài này kể lại những điều cơ bản về dơi ngựa đã được giới nghiên cứu ghi nhận rộng rãi, để người địa phương dẫn khách đi có cái mà kể, và để khách biết giờ nào nên tới, đứng ở đâu, vì sao không được la hét hay ném đồ. Số lượng dơi ở đầm thay đổi theo mùa và theo năm; bài không nêu con số cụ thể.
Dơi ngựa là con gì, khác dơi nhỏ ở mái nhà chỗ nào
Dơi trên thế giới chia thành hai nhóm lớn mà người bình thường nhận ra được bằng mắt. Nhóm dơi nhỏ ăn côn trùng là những con bay lượn quanh đèn đường, mái hiên lúc chập tối; chúng định hướng chủ yếu bằng tiếng siêu âm dội lại. Nhóm dơi lớn ăn quả, mà ở miền Nam hay gọi là dơi ngựa, dơi quạ, có mõm dài trông giống mõm chó hay mõm cáo, mắt to, và tìm thức ăn chủ yếu bằng mắt và mũi.
Dơi ngựa ở đầm dơi Vàm Sát thuộc nhóm thứ hai. Con trưởng thành sải cánh rộng, khi treo trên cây trông như một túi da sẫm màu bằng cỡ con mèo nhỏ. Chúng ăn trái chín, mật và phấn hoa, nên đêm đêm có thể bay rất xa khỏi rừng ngập mặn tới các vườn cây ăn trái, các cây có hoa ở vùng xung quanh, rồi gần sáng mới quay về chỗ ngủ.
Chính kiểu ăn đó khiến dơi ngựa có vai trò mà ít người biết: chúng mang hạt cây đi xa và thụ phấn cho nhiều loài cây có hoa nở về đêm. Trong rừng nhiệt đới, nhiều loài cây phụ thuộc một phần vào dơi để phát tán hạt. Nhìn một đàn dơi treo kín cành, bạn đang nhìn một nhóm làm vườn rất bận rộn, chỉ có điều chúng làm việc ca đêm.
Một ngày của đàn dơi: vì sao ban ngày chúng ở yên một chỗ
Gần sáng: trở về chỗ ngủ. Sau một đêm kiếm ăn, dơi bay về chỗ trú quen. Đàn dơi thường giữ một chỗ trú nhiều năm nếu không bị quấy rối, vì chỗ đó an toàn, có cây đủ cao và thoáng để chúng cất cánh. Đầm dơi Vàm Sát là một chỗ trú như vậy.
Buổi sáng: ổn định chỗ đứng. Khi mới về, đàn dơi khá ồn: chúng giành chỗ, kêu ré lên, đập cánh, chuyển cành. Một lúc sau đàn dịu lại, từng con quấn cánh quanh người và ngủ.
Giữa ngày: ngủ và giữ mát. Trời nóng, bạn có thể thấy dơi xoè cánh ra rồi quạt nhẹ, hoặc liếm cánh. Đó là cách chúng tản nhiệt, vì lớp màng cánh mỏng có nhiều mạch máu. Những ngày nóng gắt, đàn dơi ít ngủ yên hơn ngày mát.
Chạng vạng: bắt đầu cựa quậy rồi rời đi. Gần tối, từng con tỉnh dậy, rướn người, chuyền cành, rồi lần lượt bay lên. Cảnh dơi cất cánh từng loạt vào lúc trời sập tối là cảnh đẹp nhất của đầm dơi, nhưng lại rơi vào giờ khu du lịch có thể đã đóng cửa và đường về qua các ấp đã tối.
Giờ nào nên tới đầm dơi
Với phần lớn khách, giờ hợp nhất là buổi sáng, sau khi đàn dơi đã ổn định chỗ đứng. Lúc này bạn thấy dơi treo kín cành, đủ yên để quan sát từng con qua ống nhòm, thấy chúng quấn cánh, thỉnh thoảng một con chuyền sang cành khác. Trời còn mát, muỗi ở bìa đầm chưa dày như lúc chiều.
Giữa trưa dơi vẫn ở đó nhưng nắng gắt, ánh sáng gắt làm khó nhìn những con treo trong bóng cây, và chính người xem cũng mệt. Buổi chiều muộn là lúc dơi bắt đầu thức dậy, có thể thấy chúng cựa quậy nhiều hơn; nếu khu du lịch cho ở lại tới gần giờ đóng cửa, đây là lúc đáng chờ. Nhưng cảnh dơi bay hàng loạt thường diễn ra lúc trời đã gần tối, nên đừng hứa với khách là chắc chắn được thấy.
Người ở trong xã có thể để ý thêm một điều: những buổi chạng vạng ngồi ở bờ sông hay ngoài vuông tôm, thỉnh thoảng thấy những con dơi lớn bay ngang trời, cánh vỗ chậm, hướng về phía các vườn cây ăn trái. Đó rất có thể là dơi từ những chỗ trú trong vùng rừng đang đi kiếm ăn. Thấy từ xa như vậy cũng là một cách xem dơi không làm phiền ai.
Xem dơi thế nào cho đúng
Đứng ở chỗ được bố trí sẵn. Khu du lịch đã sắp lối đi, chỗ đứng xem ở khoảng cách mà dơi quen, không thấy bị đe doạ. Bước gần hơn, chui ra khỏi lối đi để chụp cận là cách nhanh nhất làm cả đàn hoảng.
Giữ yên lặng, không vỗ tay, không hú hét. Có người cố tình làm ồn để dơi bay lên cho ảnh đẹp. Mỗi lần như vậy, đàn dơi tốn năng lượng giữa giấc ngủ, có con non có thể rơi khỏi cành. Đàn bị quấy rối nhiều lần có thể bỏ chỗ trú, và khi đó đầm dơi không còn dơi.
Không ném đá, không dùng đèn chiếu, không thả thiết bị bay. Đá, đèn pin công suất lớn, thiết bị bay điều khiển từ xa bay sát đàn đều là quấy rối động vật hoang dã. Muốn ảnh đẹp thì dùng ống kính chụp xa hoặc chấp nhận ảnh nhỏ.
Dùng ống nhòm thay cho việc tiến lại gần. Một cái ống nhòm nhỏ cho bạn thấy mõm, mắt, bộ móng bám cành của dơi rõ hơn nhiều so với việc chen lên sát lan can. Đây là món đồ đáng mang theo nhất khi đi đầm dơi.
Không cho dơi ăn. Ném trái cây về phía đàn không làm dơi xuống ăn mà chỉ làm chúng hoảng, đồng thời để lại rác thu hút ruồi kiến quanh lối đi.
Dơi và sức khoẻ: hiểu đúng, không sợ quá mà cũng không chủ quan
Dơi treo trên cây cách xa lối đi không tấn công người. Dơi ngựa ăn trái và mật hoa, không phải loài hút máu, và chúng tránh người khi có thể. Nỗi sợ dơi bay xuống cắn người khi đi ngang đầm là không có cơ sở, miễn bạn đứng đúng chỗ và không quấy rối.
Tuy vậy, cũng như nhiều động vật hoang dã khác, dơi có thể mang những mầm bệnh truyền sang người qua tiếp xúc trực tiếp với nước bọt, máu hoặc chất thải. Các cơ quan y tế khuyên một nguyên tắc đơn giản: không chạm vào dơi, kể cả dơi bị thương hay rơi xuống đất, không nhặt trái cây dơi đã cắn dở, không bắt dơi về nuôi. Thấy dơi rơi, báo cho nhân viên khu du lịch xử lý.
Nếu chẳng may bị dơi cào hay cắn, rửa vết thương thật kỹ bằng xà phòng và nhiều nước sạch, rồi đến cơ sở y tế gần nhất càng sớm càng tốt và kể rõ là bị dơi cắn, để bác sĩ đánh giá có cần tiêm phòng hay không. Đừng tự xử lý rồi để đó. Tình huống này rất hiếm với người chỉ đứng xem, nhưng biết trước thì không lúng túng.
Vì sao đầm dơi cần được giữ yên
Ở nhiều nơi trong khu vực Đông Nam Á, dơi ngựa bị săn bắt để làm thực phẩm hoặc bị xua đuổi khỏi vườn cây ăn trái. Những chỗ trú lớn, yên ổn, được bảo vệ như trong vùng rừng phòng hộ Cần Giờ vì thế có giá trị hơn nhiều so với vẻ bề ngoài của một cái đầm có vài cây trơ cành. Mất chỗ trú, đàn dơi phải tản đi những nơi kém an toàn hơn.
Chuyện giữ đầm dơi gắn với chuyện giữ rừng nói chung. Dơi cần cây cao, thoáng, ít người qua lại; cần nguồn thức ăn trong bán kính bay được mỗi đêm; cần yên tĩnh ban ngày. Khi rừng còn, vườn cây ăn trái quanh vùng còn, và khách tham quan biết cư xử, đàn dơi có thể ở lại lâu dài.
Người trong xã An Thới Đông có phần trong chuyện này nhiều hơn khách: không săn dơi, không phá cây quanh chỗ trú, nhắc nhở khi thấy người lạ quấy rối đàn dơi. Một đầm dơi còn dơi là thứ để cả xã có cái giới thiệu với khách trong nhiều năm tới.
Kể gì cho trẻ con khi dẫn đi xem dơi
Trẻ con thường sợ dơi vì phim hoạt hình, truyện ma. Đầm dơi là chỗ tốt để đổi cách nhìn đó. Có thể bắt đầu bằng một câu hỏi: con dơi ngủ kiểu gì? Rồi chỉ cho trẻ thấy dơi treo ngược bằng chân, quấn cánh như mặc áo choàng, thỉnh thoảng mở một mắt nhìn xuống.
Sau đó kể chuyện dơi ăn gì: trái chín và mật hoa, đêm nào cũng bay rất xa đi tìm, rồi gần sáng mới về nhà. Kể chuyện dơi làm vườn: mang hạt cây đi xa, giúp hoa kết trái. Kể chuyện dơi giữ mát: quạt cánh khi nóng. Những chi tiết nhỏ, có thật, nhìn thấy được này làm trẻ nhớ lâu hơn bất kỳ lời dặn nào.
Cuối cùng là luật chơi: mình là khách đến nhà dơi lúc dơi đang ngủ, nên phải đi nhẹ, nói nhỏ, không chỉ trỏ la hét. Trẻ hiểu được vì sao phải im lặng thì sẽ tự giữ im lặng, và người lớn cũng đỡ phải nhắc suốt buổi.
Đầm dơi trong từng mùa: lúc nào đông, lúc nào thưa
Người hay đi đầm dơi thường để ý số dơi ở đây không cố định. Có những thời điểm cành cây quanh đầm kín đặc, có lúc lại thưa hẳn. Với dơi ngựa, điều này khá tự nhiên: chúng bay theo nguồn thức ăn, có thể dồn về những chỗ trú khác khi mùa trái cây, mùa hoa ở vùng xung quanh thay đổi, rồi quay lại sau đó. Mức độ bị quấy rối cũng ảnh hưởng: chỗ trú bị làm ồn nhiều thì dơi về ít đi.
Vì thế khi dẫn khách đi, đừng hứa trước là sẽ thấy một đàn đông đặc. Hỏi nhân viên khu du lịch hoặc người quen trong khu xem dạo này dơi về nhiều hay ít. Một buổi đầm thưa dơi vẫn có cái để xem: cây trú trơ cành vì dơi bám lâu năm, những con dơi còn lại treo rõ từng con, đàn chim nước kiếm ăn quanh mặt đầm. Người dẫn đường biết nói trước điều này thì khách không thất vọng.
Câu hỏi thường gặp
Dơi ở đầm dơi Vàm Sát có cắn người không?
Dơi ngựa ăn trái và mật hoa, treo trên cây cách xa lối đi và tránh người, nên không tấn công khách đứng xem. Chỉ không được chạm vào dơi, kể cả con rơi xuống đất, vì động vật hoang dã có thể mang mầm bệnh truyền qua vết cào, vết cắn.
Vì sao ban ngày dơi treo yên trên cây?
Dơi ngựa hoạt động về đêm: chúng bay đi kiếm trái cây, mật hoa trong đêm và về chỗ trú gần sáng. Ban ngày là giờ ngủ, nên đàn dơi treo ngược, quấn cánh quanh người và chỉ cựa quậy khi trời nóng hoặc bị quấy rối.
Có thấy dơi bay lên hàng loạt không?
Cảnh dơi cất cánh hàng loạt thường diễn ra lúc chạng vạng, khi trời gần tối. Giờ đó khu du lịch có thể đã đóng cửa, nên không phải chuyến nào cũng thấy. Không nên làm ồn để ép dơi bay lên vì làm vậy là quấy rối động vật hoang dã.
Nên mang gì khi đi xem dơi?
Ống nhòm nhỏ là món quan trọng nhất vì dơi treo ở khoảng cách xa lối đi. Thêm thuốc chống muỗi, áo dài tay, mũ, nước uống. Nếu muốn chụp ảnh, dùng ống kính chụp xa thay vì tiến lại gần hoặc dùng đèn chiếu.
Số lượng dơi ở đầm có thay đổi theo mùa không?
Có. Số dơi ở một chỗ trú có thể thay đổi theo mùa, theo nguồn thức ăn quanh vùng và theo mức độ bị quấy rối. Bài không nêu con số cụ thể; muốn biết tình hình hiện tại, hỏi nhân viên khu du lịch trước khi dẫn khách đi.