Đi xuồng trong rạch rừng là cách gần nhất để thấy rừng ngập mặn quanh An Thới Đông: xuồng len giữa hai bờ rễ đước, cành mắm quẹt sát đầu, bờ bùn lộ ra những con còng, cá thòi lòi, và khi máy tắt, chỉ còn tiếng nước vỗ, tiếng chim và tiếng lách tách rất nhỏ của bùn. Đây là trải nghiệm mà đứng trên tháp quan sát hay đi bộ trên cầu gỗ không thay được.
Ở khu Vàm Sát, có những thời kỳ khu du lịch tổ chức tuyến xuồng hoặc ca nô cho khách; ngoài ra, một số gia đình trong xã có xuồng đi lại trên rạch, đi thăm vuông, đi đặt lú. Bài này không nói về giá, giờ chạy hay đơn vị cụ thể nào, vì những thứ đó thay đổi. Bài nói những điều cần biết để một vòng xuồng an toàn và đáng nhớ: chọn con nước, ngồi thế nào, mặc gì, nhìn gì, nghe gì.
Rạch rừng thay đổi theo con nước: nước lớn thấy gì, nước ròng thấy gì
Vùng sông rạch Cần Giờ chịu thuỷ triều mỗi ngày, phần lớn ngày có hai lần nước lớn, hai lần nước ròng, độ cao mỗi lần không bằng nhau. Rạch trong rừng vì thế không bao giờ giống nhau giữa hai buổi. Lúc nước lớn, rạch đầy, xuồng đi sâu vào được các nhánh nhỏ, nước liếm sát tán lá, có chỗ nước tràn vào giữa các gốc đước khiến rừng như mọc trên mặt nước.
Lúc nước ròng, rạch thu hẹp lại, hai bờ lộ ra những vách bùn nâu xám, rễ chống của đước cong như những chiếc chân nhện cắm xuống bùn, rễ thở của mắm nhô lên như những cây bút chì chi chít. Đây là lúc thấy nhiều sinh vật nhất: còng vẫy càng, cá thòi lòi trườn trên bùn, ba khía chui ra chui vào hang. Nhưng nước ròng sát thì có nhánh rạch cạn, xuồng không vào được.
Người lái xuồng địa phương thường biết giờ nào nên đi nhánh nào. Nếu bạn tự hỏi trước, câu nên hỏi không phải là "mấy giờ đi" mà là "con nước hôm nay thế nào, đi giờ nào thì vào được sâu". Người trong xã quen xem con nước theo kinh nghiệm và lịch triều; khách lạ cứ hỏi thẳng, không ai phiền.
Từ bến tới lúc xuồng chạy: những việc làm theo thứ tự
Một vòng xuồng an toàn bắt đầu từ trên bến. Thứ tự dưới đây là những việc người lái xuồng cẩn thận thường nhắc khách:
- Mặc áo phao và cài hết khoá ngay trên bến, trước khi bước xuống. Trẻ nhỏ mặc áo phao vừa cỡ, không mặc áo người lớn rộng thùng thình.
- Cất điện thoại, ví vào túi chống nước hoặc túi đeo chéo có khoá kéo; không cầm tay lủng lẳng khi bước xuống.
- Bước xuống từng người, bước vào giữa lòng xuồng, hạ thấp người, tay bám mạn hoặc bám tay người lái đưa ra. Không nhảy từ bến xuống.
- Ngồi đúng chỗ người lái chỉ để xuồng cân; không đổi chỗ khi xuồng đang chạy.
- Giữ tay chân trong lòng xuồng, không thò tay xuống nước hay với cành cây hai bên.
- Khi qua đoạn rạch hẹp có cành thấp, cúi đầu theo lời nhắc của người lái.
- Khi xuồng cập bến, chờ xuồng dừng hẳn, buộc dây xong mới đứng dậy, lên từng người.
Những việc này nghe đơn giản nhưng phần lớn sự cố trên xuồng nhỏ xảy ra đúng ở lúc bước lên, bước xuống và lúc có người đứng dậy chụp ảnh. Giữ được ba lúc đó là đã an toàn hơn nhiều.
Nhìn gì hai bên rạch
Rễ chống của đước. Những rễ cong từ thân cây cắm xuống bùn giúp cây đứng vững trên nền đất mềm và chịu được dòng nước lên xuống mỗi ngày. Nhìn một hàng đước dọc rạch lúc nước ròng, bạn thấy cả một bức tường rễ đan nhau.
Rễ thở của mắm. Mắm có những rễ nhỏ mọc thẳng lên khỏi bùn như chông tre. Đó là cách cây lấy không khí khi đất bị ngập nước, nơi rễ thường không thở được.
Trụ mầm treo trên cành đước. Trái đước nảy mầm ngay khi còn trên cây, tạo thành những trụ mầm dài thõng xuống. Khi đủ lớn, trụ mầm rơi xuống bùn, cắm thẳng và mọc thành cây mới. Đây cũng là cách người ta trồng rừng đước: cắm trụ mầm xuống bãi.
Còng, ba khía, cá thòi lòi. Bờ bùn lúc nước ròng là một sân khấu nhỏ: còng gió chạy ngang, con đực vẫy chiếc càng to, cá thòi lòi trườn lên bùn bằng vây ngực rồi nhảy tách xuống nước khi xuồng tới gần.
Chim. Cò, diệc, bói cá hay đậu trên cành mắm ven rạch, bay vụt lên khi xuồng tới. Đi chậm, nói nhỏ, bạn sẽ thấy nhiều hơn.
Nghe rừng: xin người lái tắt máy một lúc
Nếu xuồng có máy, sau khi vào một đoạn rạch yên, có thể xin người lái tắt máy, để xuồng trôi theo nước vài phút. Đây là lúc rừng ngập mặn lộ ra một mặt mà ít khách biết: tiếng nước vỗ nhẹ vào mạn xuồng, tiếng lá xào xạc trên cao, tiếng chim gọi nhau, và một thứ âm thanh lách tách, lụp bụp rất nhỏ từ bờ bùn, là tiếng của vô số sinh vật đang thở, đào hang, ăn uống dưới lớp bùn.
Vài phút yên lặng như vậy thường là điều khách nhớ lâu nhất sau chuyến đi, hơn cả những tấm ảnh chụp. Với trẻ con, đây là bài học tốt về chuyện rừng không phải là nơi vắng vẻ mà là nơi rất đông đúc, chỉ có điều cư dân của nó nhỏ và kín đáo.
Người lái xuồng địa phương có khi biết những chỗ rạch đẹp, những cây hay có chim đậu, những khúc có nhiều cá thòi lòi. Hỏi họ một câu, nghe họ kể về con rạch nhà mình là một phần quý của chuyến đi. Trả lời của họ thường cụ thể và có thật hơn bất kỳ tờ giới thiệu nào.
Một điều nhỏ nữa: khi xuồng trôi yên, hãy nhìn xuống mặt nước sát mạn. Nước rạch đục màu phù sa nhưng ở mép bờ, nơi nước nông, có thể thấy đàn cá con lượn quanh rễ đước. Rễ cây chằng chịt ở đây là chỗ trú của cá tôm non trước khi ra sông, ra biển. Người làm rừng hay nói rừng ngập mặn là vườn ươm của cả vùng biển, và nhìn đàn cá con quanh rễ, bạn hiểu câu đó theo nghĩa đen.
Mặc gì, mang gì khi đi xuồng
Đồ cho một vòng xuồng nên gọn, không vướng víu, và chịu được nước bắn:
- Áo dài tay mỏng, quần dài sáng màu để chống muỗi và nắng; tránh váy dài, khăn choàng dễ vướng vào mạn xuồng hay cành cây.
- Dép quai hậu hoặc giày lội nước đế bám; không đi dép tông dễ tuột, không đi giày cao gót.
- Mũ có dây giữ, vì gió trên rạch có khi thổi mạnh và cành cây quẹt qua.
- Thuốc chống muỗi bôi trước khi xuống xuồng; trong rạch rừng, muỗi dày hơn ngoài đường nhiều.
- Túi chống nước cho điện thoại, ví, giấy tờ.
- Một chai nước nhỏ, vì ngồi dưới nắng trên mặt nước dễ khát mà không để ý.
- Khăn nhỏ để lau tay, lau ghế ngồi nếu ướt.
Không mang theo đồ dễ vỡ, đồ quý không cần thiết. Mọi thứ rơi xuống rạch rừng gần như không lấy lại được, vì nước đục và đáy là bùn sâu.
Những tình huống cần dừng hoặc quay lại
Trời có giông, có sấm chớp hoặc gió mạnh lên đột ngột thì không xuống xuồng, hoặc nếu đang ở trên rạch thì quay về sớm. Mặt nước là nơi không có chỗ trú, và xuồng nhỏ dễ chòng chành khi gió lớn. Người lái có kinh nghiệm thường tự quyết định quay về; khách nên ủng hộ quyết định đó thay vì nài ở lại thêm.
Khi ra tới đoạn rạch lớn gần sông, nhất là gần sông Soài Rạp, sóng do tàu lớn chạy qua có thể hắt vào khá mạnh. Ngồi yên, bám mạn, để người lái xoay mũi xuồng đón sóng. Không đứng dậy, không dồn về một bên để nhìn.
Có người say sóng, chóng mặt, buồn nôn, cứ báo người lái cho xuồng chạy chậm lại hoặc quay vào bờ. Trẻ con quấy khóc, sợ nước thì đừng cố ép. Một vòng xuồng là để vui, không phải để hoàn thành. Nếu ai đó bị ngã xuống nước, việc đầu tiên là ném cho họ vật nổi và để người lái xử lý; người không biết bơi giỏi không nên nhảy xuống cứu.
Xuồng của khu du lịch và xuồng của người quen: khác nhau thế nào
Tuyến xuồng do khu du lịch tổ chức thường có lối đi đã quen, có áo phao, có người lái được giao nhiệm vụ đưa khách, và có người biết khi nào nên đóng tuyến vì thời tiết. Đổi lại, lộ trình cố định, thời gian có hạn, và có lúc tuyến tạm ngưng vì bảo trì hay vì con nước không thuận.
Đi nhờ xuồng của người quen trong xã thì linh hoạt hơn, có khi được đi những nhánh rạch ít ai vào, được nghe chuyện nghề, chuyện nhà. Nhưng cần chắc ba điều: xuồng có đủ áo phao cho mọi người, người lái quen rạch và tỉnh táo, và nhánh rạch định vào không thuộc khu vực cấm hay khu bảo vệ nghiêm ngặt của rừng phòng hộ. Không đi vào ban đêm.
Dù đi theo cách nào, đừng tự ý xuống bùn hay leo lên bờ rừng giữa chừng. Bùn rừng ngập mặn lún sâu, có vỏ hàu sắc, và đất rừng phòng hộ không phải chỗ ai cũng được bước vào. Ngồi trên xuồng mà nhìn là đủ.
Những gì đi xuồng cho thấy về sinh kế của xã
Một vòng xuồng không chỉ là ngắm rừng. Trên những đoạn rạch nối ra ngoài vùng rừng phòng hộ, bạn có thể thấy những chiếc lú, chiếc đăng nhỏ cắm ven bờ để bắt cá tôm theo con nước, những chiếc xuồng của người trong xã đi thăm vuông, chở thức ăn cho tôm, hay chở vài bao muối. Rạch ở đây vẫn là đường đi, là chỗ kiếm sống, không chỉ là cảnh.
Khi xuồng đi ngang những chỗ có ngư cụ cắm dưới nước, người lái sẽ cho xuồng chạy chậm hoặc vòng ra để không vướng. Khách không nên chạm vào, kéo lên xem hay chụp ảnh sát mặt người đang gỡ lưới khi chưa hỏi. Đó là đồ nghề, là bữa cơm của một nhà.
Nhìn những cảnh này, khách từ thành phố thường hiểu ra vì sao người địa phương thuộc con nước như thuộc giờ cơm: giờ nước lên là giờ thay nước vuông, giờ nước ròng là giờ đi gỡ lú, giờ nước đứng là giờ nghỉ. Một vòng xuồng ngắn mà thấy được nhịp sống ấy là đã đáng chuyến đi.
Câu hỏi thường gặp
Đi xuồng rạch rừng có cần biết bơi không?
Không bắt buộc, nhưng mọi người, kể cả người biết bơi, đều phải mặc áo phao cài khoá từ trước khi bước xuống. Ngồi yên đúng chỗ, không đứng dậy chụp ảnh, không chồm ra mạn xuồng. Phần lớn sự cố xảy ra lúc lên xuống bến và lúc có người đứng dậy.
Nên đi xuồng lúc nước lớn hay nước ròng?
Nước lớn thì xuồng vào được sâu các nhánh nhỏ, rừng như mọc trên mặt nước. Nước ròng thì thấy rõ rễ đước, rễ mắm, còng và cá thòi lòi trên bùn, nhưng có nhánh không vào được. Hỏi người lái xuồng về con nước trong ngày để chọn giờ.
Trẻ nhỏ có đi xuồng được không?
Được, nếu có áo phao vừa cỡ và người lớn ngồi sát bên giữ trẻ suốt chuyến. Chọn giờ mát, chuyến ngắn, bôi thuốc chống muỗi phù hợp độ tuổi. Trẻ sợ nước hoặc quấy khóc thì không nên ép, cứ cho trẻ xem từ trên bờ.
Đi xuồng có bị muỗi nhiều không?
Trong rạch rừng muỗi dày hơn ngoài đường, nhất là chiều muộn và sau mưa. Mặc áo dài tay, quần dài sáng màu, bôi thuốc chống muỗi trước khi xuống xuồng. Nếu sau chuyến đi bị sốt, đau đầu, đau mỏi người, nên đi khám và kể là vừa đi vùng rừng.
Có được tự chèo xuồng vào rạch rừng không?
Không nên. Rạch rừng có nhánh dễ lạc, con nước thay đổi nhanh, và một số khu vực thuộc rừng phòng hộ cần được phép mới vào. Đi với người lái quen rạch của khu du lịch hoặc người địa phương có kinh nghiệm, đủ áo phao, và chỉ đi ban ngày.
Gặp sóng tàu lớn khi ra gần sông thì làm sao?
Ngồi yên, hạ thấp người, hai tay bám mạn, không dồn về một bên. Để người lái xoay mũi xuồng đón sóng. Sóng tàu trên sông lớn như Soài Rạp đến thành từng đợt rồi lặng; giữ bình tĩnh là đủ.