Từ tháp quan sát trong khu Vàm Sát, mà nhiều người quen gọi là tháp Tang Bồng, bạn nhìn thấy cả một vùng rừng ngập mặn trải tới chân trời, các con rạch uốn như những sợi chỉ bạc và phía tây là mặt nước rộng của sông Soài Rạp. Phần lớn khách leo lên, chụp vài tấm ảnh rồi xuống, vì trông đâu cũng chỉ thấy một màu xanh. Thật ra tán rừng từ trên cao có rất nhiều thứ để đọc: màu của từng loài cây, hình dạng của dòng chảy, dấu vết của những đợt trồng rừng sau chiến tranh.
Bài này là một cách nhìn chậm hơn cho người đứng trên tháp, nhất là người trong xã An Thới Đông muốn kể cho khách nghe về cái rừng bao quanh nhà mình. Bài không nêu chiều cao tháp, số bậc hay diện tích rừng nhìn thấy, vì những con số đó cần kiểm từ nguồn chính thức; cái cần là biết nhìn vào đâu và hiểu mình đang thấy gì.
Leo tháp: chọn giờ và giữ sức
Tháp quan sát giữa rừng là điểm cao nhất trên một vùng đất phẳng. Leo vào buổi sáng, khi nắng chưa gắt, bạn đỡ mệt và nhìn được xa vì không khí còn trong. Giữa trưa, hơi nóng bốc lên từ mặt rừng làm cảnh xa bị nhoè, ánh sáng gắt làm màu xanh của các loài cây gần như lẫn vào nhau. Chiều muộn thì có nắng xiên đẹp, thêm cảnh chim về tổ, nhưng phải tính đường về.
Bậc thang dài, nên leo từng đoạn, nghỉ ở các chiếu nghỉ nếu có, bám tay vịn và không chạy đua với trẻ con. Người có bệnh tim mạch, đau khớp gối nên cân nhắc trước, hoặc chỉ lên tới tầng thấp. Gió trên cao mạnh hơn dưới đất nhiều, giữ chặt mũ, điện thoại, kính; không cho trẻ chồm qua lan can.
Trời có giông, có sấm chớp thì không lên tháp. Giữa một vùng rừng phẳng, một kết cấu cao là chỗ dễ hứng sét nhất. Người trong xã quen nhìn mây giông kéo từ phía sông vào; khách lạ thì nên nghe theo nhân viên khu khi họ đóng lối lên.
Đọc màu tán rừng: mỗi màu là một loài cây, một chỗ đất
Rừng ngập mặn Cần Giờ có nhiều loài cây, mỗi loài ưa một mức ngập nước và độ mặn khác nhau. Từ trên cao, những khác biệt đó hiện ra thành các mảng màu. Bảng dưới đây là cách nhận diện thô, đủ để chỉ cho khách thấy, không thay cho một buổi đi cùng người làm rừng.
| Mảng bạn thấy | Thường là cây gì | Nói lên điều gì |
|---|---|---|
| Xanh đậm, bóng, tán đều thành hàng | Đước | Phần lớn rừng đước ở Cần Giờ là rừng trồng lại sau chiến tranh, nên có chỗ còn thấy hàng lối |
| Xanh xám, hơi bạc khi gió lật lá | Mắm | Mắm hay mọc ở bãi bồi mới, mép sông, nơi đất còn non |
| Tàu lá dài xếp sát nhau dọc mép nước | Dừa nước | Đánh dấu bờ rạch và chỗ nước lợ ngọt hơn |
| Tán thưa, cao vượt lên, lá nhỏ | Bần và một số cây khác | Hay đứng lẻ ven rạch, nơi đất cao hơn một chút |
| Khoảng trống phẳng, sáng màu | Ruộng muối, vuông tôm, bãi bùn | Ranh giới giữa rừng phòng hộ và vùng sản xuất của người dân |
Màu sắc thay đổi theo giờ và theo mùa: mùa mưa tán rừng xanh và đậm hơn; mùa khô có chỗ ngả vàng, nhất là ở bìa rừng gần ruộng muối. Đứng lâu một chút, bạn sẽ thấy các mảng màu bắt đầu tách ra khỏi nhau.
Những con rạch: đọc dòng chảy từ trên cao
Từ tháp, các con rạch trông như những sợi chỉ uốn lượn, có chỗ toả ra như rễ cây, có chỗ gập lại thành hình chữ S liên tiếp. Đó là dấu vết của nước triều: mỗi ngày nước lên vào rừng theo các rạch này và rút ra cũng theo đúng đường đó. Rạch lớn nối ra sông, rạch nhỏ toả vào sâu trong rừng như mạch máu.
Nếu leo tháp lúc nước lớn, bạn thấy mặt nước loang tới tận gốc cây, rạch phình to, có chỗ nước tràn khắp mặt rừng. Lúc nước ròng, các rạch thu hẹp, hai bên lộ ra bờ bùn màu nâu xám, rễ đước như những cái chân nhện cắm xuống bùn. Cùng một chỗ đứng, hai giờ khác nhau cho hai cảnh khác nhau, và đây là điều người trong xã có thể khoe với khách: muốn thấy rừng thở, nhìn theo con nước.
Chữ "vàm" trong tiếng Nam Bộ chỉ chỗ con rạch đổ ra sông lớn. Đứng trên tháp, thử tìm những chỗ rạch mở rộng ra rồi hoà vào một dòng lớn hơn. Đó chính là kiểu địa hình đã đặt tên cho cả khu này, và cho nhiều tên đất khác quanh vùng Cần Giờ.
Dấu vết rừng trồng: câu chuyện nhìn thấy được
Rừng Sác Cần Giờ từng bị tàn phá nặng nề trong chiến tranh bởi chất độc hoá học và bom đạn; nhiều vùng gần như trơ trụi. Sau năm 1975, rừng được trồng lại trên quy mô lớn, chủ yếu là đước, từ cuối thập niên 1970 và kéo dài nhiều năm. Rừng hôm nay phần lớn là kết quả của những đợt trồng đó cộng với rừng tự tái sinh, và năm 2000 vùng này được UNESCO công nhận là khu dự trữ sinh quyển.
Từ trên cao, ở một số khoảnh, bạn vẫn có thể nhận ra tán đước đều nhau, ngọn ngang bằng, có khi xếp thành hàng lối. Đó là dấu hiệu của rừng trồng cùng thời. Ngược lại, những chỗ tán lởm chởm, nhiều loài xen nhau, cao thấp khác nhau thường là rừng tự nhiên tái sinh hoặc nơi đã được để yên lâu hơn. Nhận ra được hai kiểu này là đã đọc được một phần lịch sử của vùng đất.
Câu chuyện trồng rừng không phải chuyện xa lạ với người ở An Thới Đông và Lý Nhơn cũ. Nhiều gia đình có người từng đi trồng đước, nhiều hộ hiện nhận khoán giữ rừng. Khi dẫn khách lên tháp, kể một câu về chuyện ông bà, cha mẹ mình từng trồng rừng thế nào sẽ có sức nặng hơn mọi tấm bảng giới thiệu.
Nhìn về bốn hướng: thấy gì ở mỗi phía
Mỗi phía của tháp cho một cảnh khác nhau. Hướng cụ thể còn tuỳ vị trí tháp so với lối vào, nên dùng la bàn trên điện thoại để định hướng, rồi tìm những thứ sau:
- Phía tây: mặt nước rộng của sông Soài Rạp, có lúc thấy tàu lớn chạy trên luồng ra vào cảng phía Nhà Bè, bên kia sông là vùng Cần Giuộc, Cần Đước của tỉnh Long An cũ, nay thuộc tỉnh Tây Ninh.
- Phía trong đất liền: những khoảng sáng phẳng của ruộng muối và vuông tôm vùng Lý Nhơn cũ, mái nhà dân lấp ló sau hàng dừa nước.
- Phía rừng: tán rừng trải dài, đứt quãng bởi các con rạch, càng xa càng mờ thành một màu xanh xám.
- Ngay dưới chân tháp: đầm nước, lối đi, cầu gỗ, có khi thấy cả bóng đàn chim bay ngang và đàn dơi treo trên cành nếu tháp gần đầm dơi.
Những ngày trời trong sau mưa, tầm nhìn xa hơn hẳn. Những ngày nồm, hanh hoặc nhiều khói bụi, cảnh xa chỉ là một vệt mờ; khi đó nên dồn sự chú ý vào cảnh gần, vào màu tán và con rạch ngay quanh tháp.
Chụp ảnh từ tháp sao cho ra cảnh
Đừng chỉ chụp đường chân trời. Ảnh chỉ có rừng và trời thường phẳng và giống nhau. Tìm một con rạch uốn cong làm đường dẫn, một mảng ruộng muối sáng, một dải sông để bố cục có điểm nhấn.
Chụp lúc nắng xiên. Buổi sáng sớm và chiều muộn, nắng chiếu nghiêng làm tán cây có bóng, các lớp rừng tách ra rõ ràng. Giữa trưa, ảnh thường bị bệt màu.
Giữ chặt máy, nhất là khi gió mạnh. Đeo dây điện thoại hoặc máy ảnh vào cổ tay. Một chiếc điện thoại rơi từ tháp xuống rừng ngập mặn gần như không lấy lại được, và có thể trúng người bên dưới.
Không trèo ra ngoài lan can để có góc lạ. Không tấm ảnh nào đáng đánh đổi một cú ngã. Góc chụp từ sau lan can, giơ máy cao một chút là đủ.
Thiết bị bay điều khiển từ xa cần xin phép. Vùng rừng phòng hộ và khu du lịch có quy định riêng; bay sát đàn dơi, đàn chim là quấy rối động vật hoang dã. Hỏi khu du lịch và tìm hiểu quy định hiện hành về bay thiết bị trước khi mang theo.
Xuống tháp rồi đi đâu tiếp
Sau khi nhìn rừng từ trên cao, cách tốt nhất là xuống và đi vào chính những con rạch vừa thấy. Nếu khu có tuyến xuồng đang chạy, một vòng xuồng ngắn sẽ cho bạn thấy từ dưới những gì vừa nhìn từ trên: rễ đước, bờ bùn, dừa nước, chim đậu trên cành mắm. Hai góc nhìn bổ sung cho nhau, giúp hiểu rừng hơn hẳn.
Nếu không đi xuồng, đi bộ trên các lối, cầu gỗ quanh đầm và để ý những gì vừa thấy từ tháp: đâu là mảng đước, đâu là mắm, đâu là dừa nước. Khách đi cùng thường bất ngờ khi nhận ra cái màu xanh đồng nhất từ trên cao giờ thành những cây rất khác nhau khi đứng dưới đất.
Trên đường rời khu, đi chậm qua vùng ruộng muối và vuông tôm, những khoảng sáng vừa thấy từ trên tháp. Như vậy cả buổi trở thành một vòng tròn trọn vẹn: từ rừng phòng hộ đến vùng sản xuất, từ trên cao xuống mặt đất, từ cảnh xa đến người làm việc trên ruộng.
Kể chuyện từ trên tháp: vài điều khách hay hỏi
Khách đứng trên tháp hay hỏi ba câu. Câu đầu: rừng rộng tới đâu? Có thể chỉ cho khách thấy rừng trải tới tận chân trời ở phía rừng, còn phía trong đất liền là vùng sản xuất của người dân, và nói thêm rằng cả vùng Cần Giờ là khu dự trữ sinh quyển với vùng lõi, vùng đệm, vùng chuyển tiếp; diện tích cụ thể thì nên tra từ nguồn chính thức thay vì đọc số theo trí nhớ.
Câu thứ hai: người dân sống ở đâu giữa rừng thế này? Chỉ về phía những mái nhà nấp sau hàng dừa nước, những con đường đất chạy dọc bờ vuông, và giải thích rằng nhà dân trong xã chủ yếu nằm dọc đường làng và ven rạch, không nằm sâu trong rừng phòng hộ.
Câu thứ ba: có thú dữ không? Câu trả lời trung thực là rừng có nhiều loài động vật, từ chim, dơi, khỉ, rắn tới cá sấu ở các khu nuôi; người đi đúng lối, không thò tay vào bụi rậm, không xuống bùn thì gần như không gặp chuyện gì. Trả lời bình tĩnh như vậy giúp khách bớt lo mà vẫn biết giữ ý.
Câu hỏi thường gặp
Tháp quan sát ở Vàm Sát có khó leo không?
Bậc thang dài nên người khoẻ mạnh leo được nhưng sẽ mỏi, nhất là giữa trưa. Leo từng đoạn, nghỉ ở chiếu nghỉ, bám tay vịn. Người có bệnh tim mạch, đau khớp gối nên cân nhắc hoặc chỉ lên tầng thấp, và không lên khi trời có giông sét.
Từ tháp có nhìn thấy sông Soài Rạp không?
Những ngày trời trong, nhìn về phía tây có thể thấy mặt nước rộng của sông Soài Rạp và đôi khi cả tàu lớn chạy trên luồng. Tầm nhìn phụ thuộc thời tiết; ngày hanh hoặc nhiều hơi nước, cảnh xa chỉ còn là một vệt mờ.
Làm sao phân biệt cây đước và cây mắm từ trên cao?
Đước thường có tán xanh đậm, bóng, đều nhau, nhiều chỗ thành hàng vì là rừng trồng. Mắm có màu xanh xám, hơi bạc khi gió lật mặt dưới lá, hay mọc ở mép sông và bãi bồi mới. Dừa nước dễ nhận nhất với tàu lá dài dọc mép rạch.
Giờ nào leo tháp đẹp nhất?
Buổi sáng sớm mát, không khí trong, nhìn xa và đỡ mệt. Chiều muộn có nắng xiên làm tán cây có khối, thêm cảnh chim về tổ, nhưng phải tính thời gian về trước khi trời tối. Giữa trưa nóng và ảnh dễ bị bệt màu.
Rừng nhìn thấy từ tháp là rừng tự nhiên hay rừng trồng?
Phần lớn rừng đước ở Cần Giờ là rừng trồng lại sau chiến tranh, từ cuối thập niên 1970, xen với rừng tự tái sinh. Từ trên cao, chỗ tán đều và thành hàng thường là rừng trồng; chỗ tán lởm chởm, nhiều loài xen nhau thường là rừng tái sinh.
Có được mang thiết bị bay lên chụp ảnh không?
Vùng rừng phòng hộ và khu du lịch có quy định riêng, và bay sát đàn dơi, đàn chim là quấy rối động vật. Muốn bay thiết bị, hỏi khu du lịch trước và tìm hiểu quy định hiện hành về bay thiết bị điều khiển từ xa.