Ở An Thới Đông, đám tiệc phần lớn vẫn làm ở nhà: dựng rạp trước sân, mượn bàn ghế, nhờ hàng xóm phụ nấu, mời cả xóm. Đám cưới, đám giỗ, đám tang đều là dịp cả ấp gặp nhau, là cách người ta trả và nhận lại những lần giúp đỡ. Khác với nội thành, nhịp đám ở đây còn phụ thuộc mùa vụ, con nước và đường đi qua phà.
Bài này tả cách một đám tiệc được làm ở xã ven sông, từ chọn ngày, dựng rạp, nấu nướng tới chuyện khách từ thành phố về dự. Phong tục ở đây mang nét chung của Nam Bộ, có thêm những điều chỉnh riêng của vùng sông mặn. Mỗi gia đình, mỗi dòng họ có lệ riêng; những gì dưới đây là bức tranh phổ biến, không phải quy định.
Chọn ngày: tránh mùa bận, tránh nước rông
Ở xã nông – ngư – diêm như An Thới Đông, đám cưới thường dồn vào mùa khô, khoảng cuối năm và đầu năm âm lịch. Lúc ấy trời ít mưa, đường khô, nhiều nhà vừa thu hoạch tôm hoặc bán muối nên có tiền, con cháu đi làm xa cũng về ăn Tết. Mùa mưa ít đám cưới hơn, vì mưa chiều làm rạp dột, đường lầy, khách khó đi.
Người trong xã còn để ý con nước. Những ngày nước rông cao, nhất là cuối năm âm lịch, sân nhà thấp và đường liên ấp có thể ngập vào giờ nước lớn. Nhà ven sông vì vậy thường tránh làm đám đúng những ngày ấy, hoặc chọn giờ đãi khách lúc nước ròng. Nhà làm vuông cũng tránh ngày thu hoạch tôm, vì không ai vừa lo đám vừa lo cân tôm nổi.
Ngày giỗ thì cố định theo ngày mất, nhưng nhiều nhà linh động làm vào ngày cuối tuần gần nhất để con cháu ở thành phố về được. Đám tang thì không chọn được ngày, nên mọi sự chuẩn bị phải nhanh, và đó là lúc thấy rõ nhất sự giúp đỡ của hàng xóm.
Một số gia đình còn xem ngày theo lệ cũ hoặc hỏi người lớn trong họ trước khi định ngày cưới. Việc ấy tuỳ niềm tin từng nhà; người trẻ ngày nay thường cân nhắc thêm lịch nghỉ phép, lịch làm việc của hai bên và khả năng khách ở xa về được. Khi hai bên gia đình khác ý, người làm mai hay người lớn uy tín trong họ thường đứng ra dung hoà.
Rạp, bàn ghế và người nấu đám
Rạp trước nhà. Đám ở An Thới Đông thường dựng rạp bạt trên sân, có khi lấn ra một phần đường đất trước nhà với sự đồng ý của hàng xóm. Nhà ven sông có sân hẹp thì dựng rạp dọc theo bờ, hoặc mượn sân nhà bên cạnh.
Thuê hay mượn. Trước đây bàn ghế, chén bát mượn của hàng xóm, của đình. Nay nhiều nhà thuê dịch vụ rạp, bàn ghế, chén dĩa trọn gói từ bên ngoài, giảm việc cho người nhà; có nơi thuê luôn người nấu.
Nấu đám. Ở nhiều đám, hàng xóm vẫn qua phụ: đàn ông làm cá, làm gà vịt, khiêng đồ; phụ nữ nấu, nêm nếm, dọn mâm. Người nấu chính thường là một chị, một cô trong xóm nổi tiếng nấu ngon, được mời đi nấu đám khắp ấp.
Món đãi. Mâm đám ở vùng sông nước hay có gỏi, món chiên, món hấp, lẩu, và những món từ tôm cua, cá của vùng. Món cụ thể tuỳ nhà và tuỳ mùa; nhiều nhà chọn món từ chính vuông tôm của mình để đãi khách.
Âm thanh. Đám cưới thường có loa, nhạc, có khi có người hát. Tiếng loa từ một đám có thể vang khắp xóm cả ngày; người trong xã quen và thông cảm, nhưng các nhà làm đám tế nhị thường tắt loa sớm buổi tối.
Đám cưới ở xã ven sông
Đám cưới ở An Thới Đông vẫn giữ các bước cơ bản của phong tục Nam Bộ: đám nói hay đám hỏi, rồi lễ cưới gồm rước dâu, lễ gia tiên ở hai nhà, và tiệc đãi khách. Ngày nay nhiều nhà gộp bớt nghi thức cho gọn, nhưng lễ trình gia tiên và lễ ra mắt họ hàng thì ít nhà bỏ.
Khi hai bên ở cách xa, nhất là khi một bên ở nội thành hay tỉnh khác, việc đi rước dâu phải tính đường qua phà, thời gian đi đường dài và chỗ đậu xe ở xóm. Đoàn rước dâu đi xe lớn có khi phải dừng ngoài đường lớn, rồi đi bộ hoặc xe máy vào nhà trong ấp. Gia đình thường cử người đứng đón ở đầu đường để chỉ lối.
Tiệc đãi khách có thể làm ở nhà hoặc thuê nhà hàng tiệc cưới ở khu vực gần phà hay bên kia sông, tuỳ điều kiện. Đám làm ở nhà vẫn phổ biến vì khách trong xóm đông, đi lại gần, và vì người lớn tuổi thích không khí đám nhà hơn. Đám cưới trong xóm cũng là dịp người trẻ đi làm xa gặp lại bạn bè cũ.
Đám giỗ: dịp con cháu về nhà
Đám giỗ ở An Thới Đông là đám nhỏ hơn đám cưới nhưng đều đặn hơn. Nhà có nhiều thế hệ thường có vài ngày giỗ trong năm. Ngày giỗ, buổi sáng cúng, buổi trưa mời họ hàng và hàng xóm thân ăn cơm. Lễ vật tuỳ nhà, thường có mâm cơm với những món người đã khuất thích ăn.
Với người đi làm xa, ngày giỗ là lý do để về quê. Con cháu ở thành phố đi qua phà từ sáng sớm, mang theo trái cây, bánh trái, phụ nấu nướng, rồi chiều mới đi về. Nhiều gia đình nói đám giỗ là lúc họ thấy nhà mình còn đông đủ.
Hàng xóm được mời ăn giỗ thường mang theo chút quà nhỏ: chai rượu, bịch trái cây, gói trà, hoặc phong bì khi thân. Không có quy định nào, nhưng người trong xóm nhớ ai đã đến giỗ nhà mình để khi nhà họ có giỗ thì sang lại.
Đám tang: lúc cả xóm cùng đứng ra
Khi trong xóm có người mất, hàng xóm thường đến ngay để giúp: dựng rạp, kê bàn, nấu nước, lo cơm cho người đến viếng, phụ việc tang lễ theo hướng dẫn của người lớn trong họ. Nhiều nhà thuê đội lo hậu sự trọn gói, nhưng sự có mặt của hàng xóm vẫn là phần không thể thiếu.
Ở vùng đất thấp ven sông, chuyện an táng từ lâu gắn với những khu đất cao, gò, giồng, có nhà an táng người thân ngay trong vườn. Ngày nay, quy định về nghĩa trang và hoả táng được khuyến khích ở nhiều nơi trong thành phố; gia đình nên hỏi UBND xã về quy định an táng hiện hành trước khi quyết định, để tránh vướng mắc về sau.
Người đến viếng ăn mặc tối màu, nói nhỏ, thắp nhang, chia buồn với gia đình và có thể gửi phúng điếu. Người thân thiết thường ở lại phụ giúp hoặc ngồi với gia đình đến khuya. Trong những ngày ấy, các nhà quanh đó thường tạm ngưng mở nhạc lớn, hoãn tiệc vui để tỏ sự chia sẻ.
Chuyện có qua có lại sau mỗi đám
Ở nhiều nhà trong xã, sau đám cưới người ta vẫn giữ một cuốn sổ ghi tên khách và phần mừng. Đó không phải để so đo, mà để nhớ: khi nhà kia có việc, mình mừng lại cho phải. Quan hệ có qua có lại này giữ cho những mối quen biết trong xóm bền qua nhiều năm, nhưng cũng là gánh nặng với những nhà ít tiền mà đám nhiều.
Chi phí một đám ở quê gồm nhiều phần: thực phẩm, rạp và bàn ghế, người nấu nếu thuê, âm thanh, nước đá, nước uống, lễ vật, xe đưa rước. Mỗi phần tuỳ quy mô và lựa chọn của gia đình. Nhiều nhà tự lo phần thực phẩm bằng tôm cua, gà vịt nhà nuôi, nhờ hàng xóm phụ, nên đám ở quê thường đỡ tốn hơn so với cùng số khách ở nhà hàng.
Những năm làm ăn khó, nhiều gia đình trong xã chủ động làm đám gọn: mời ít khách hơn, đãi ít món hơn, gộp đám hỏi với đám cưới. Người trong xóm hiểu và không chê. Chuyện mượn tiền làm đám cho thật lớn rồi gánh nợ cả năm đã bị nhiều người lớn tuổi khuyên tránh.
Đám tiệc đổi thay qua các năm
Người lớn tuổi ở An Thới Đông kể, ngày trước làm đám cưới phải chở đồ bằng ghe, khách đi xuồng tới dự, đám kéo dài hai ba ngày, cả xóm ăn ở nhà đám. Đường đi khó nên khách ở xa ít, chủ yếu là bà con trong làng. Rạp dựng bằng cây tre, lá dừa nước, đèn măng xông thắp ban đêm.
Khi đường bộ vào tận ấp, điện về, dịch vụ rạp cưới, nấu ăn, âm thanh từ bên ngoài vào làm đám nhanh và gọn hơn. Khách từ thành phố, từ tỉnh khác về dự đông hơn, đám cũng ngắn lại, thường gói trong một ngày. Một số gia đình chọn đãi tiệc ở nhà hàng gần phà hay bên kia sông cho tiện khách ở xa.
Điều ít đổi nhất là việc hàng xóm có mặt. Dù thuê dịch vụ trọn gói, nhà làm đám vẫn mời hàng xóm qua phụ, và hàng xóm vẫn đến dù không được nhờ. Người trong xã nói, đám mà vắng hàng xóm là đám buồn, dù đông khách đến mấy.
Khách thành phố về dự đám ở An Thới Đông nên biết
Nhiều người được bạn bè, đồng nghiệp quê An Thới Đông mời về dự đám cưới hay đám giỗ. Vài điều giúp chuyến đi suôn sẻ và không làm chủ nhà khó xử:
- Hỏi rõ địa chỉ theo ấp, mốc dễ nhận (gần đình, gần chợ, ngã ba đường vào ấp) và nhờ chủ nhà gửi vị trí, vì định vị bản đồ ở nhiều ấp chưa chính xác.
- Tính thời gian qua phà Bình Khánh, nhất là sáng cuối tuần và chiều ngày lễ, khi có thể phải chờ.
- Đi xe ô tô lớn thì hỏi trước chỗ đậu; nhiều đường vào ấp hẹp, không quay đầu được.
- Ăn mặc lịch sự nhưng thực tế: sân đám có thể là sân đất, có khi ẩm ướt sau mưa hay sau nước lớn.
- Mang theo thuốc chống muỗi nếu ở lại tới chiều tối.
- Không ép rượu, không uống rồi lái xe về qua đường rừng ban đêm; nếu đã uống thì nhờ người khác chở hoặc ở lại.
- Mừng cưới, phúng điếu theo mức mình thấy phù hợp; người trong xã không đánh giá khách qua phong bì.
Chủ nhà ở quê thường mời giữ lại ăn thêm, mang đồ về. Nhận một chút để chủ nhà vui là phép lịch sự, nhưng đừng để chủ nhà phải gói quá nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Đám cưới ở An Thới Đông thường làm vào mùa nào?
Phần nhiều vào mùa khô, quanh cuối năm và đầu năm âm lịch, khi trời ít mưa, đường khô, nhiều nhà vừa thu hoạch và con cháu đi làm xa về. Nhà ven sông còn tránh những ngày nước rông cao để sân và đường không bị ngập.
Đám tiệc ở xã còn nhờ hàng xóm phụ nấu không?
Còn ở nhiều nhà, nhất là đám giỗ và đám tang. Đám cưới lớn thì nhiều nhà thuê dịch vụ rạp, bàn ghế, người nấu trọn gói, nhưng hàng xóm vẫn qua phụ những việc lặt vặt và tiếp khách.
Khách từ nội thành đi dự đám ở An Thới Đông mất bao lâu?
Tuỳ điểm xuất phát, thời gian chờ phà Bình Khánh và ấp cần đến. Nên tính dư thời gian, nhất là sáng cuối tuần và ngày lễ, và hỏi chủ nhà vị trí cụ thể vì đường vào nhiều ấp phải đi thêm một đoạn từ đường Rừng Sác.
An táng người thân trong vườn nhà ở An Thới Đông có được không?
Việc an táng phải theo quy định hiện hành về nghĩa trang và mai táng của thành phố, trong đó hoả táng và an táng tại nghĩa trang được khuyến khích. Gia đình nên hỏi UBND xã trước khi quyết định để tránh vướng mắc về sau.
Dự đám giỗ nhà hàng xóm nên mang gì?
Không bắt buộc, nhưng người trong xóm thường mang chút quà như trái cây, chai rượu, gói trà hoặc phong bì khi thân. Điều quan trọng là có mặt, thắp nén nhang và ngồi ăn với gia đình.
Làm đám có cần báo ấp hay xã không?
Đám nhỏ trong nhà thường không cần. Đám lớn dựng rạp lấn ra đường, dùng loa lớn hay tụ tập đông người nên báo trưởng ấp để được hướng dẫn và để hàng xóm biết trước. Quy định cụ thể có thể hỏi UBND xã.