Xóm ven sông Soài Rạp ở An Thới Đông: nhà, bến, con rạch và một ngày theo con nước

Xóm ven sông ở An Thới Đông là dãy nhà nối nhau dọc bờ Soài Rạp và các con rạch đổ ra sông, mỗi nhà một cái cầu bến, một chiếc xuồng hay ghe nhỏ, sau nhà là vườn hoặc vuông tôm. Đời sống ở đây xoay quanh hai lần nước lớn, hai lần nước ròng mỗi ngày: nước lên thì ghe vào được rạch, nước xuống thì lộ bãi bùn, người ta đi bắt ốc, bắt cá kèo, sửa bờ.

Xóm ven sông khác xóm ven đường ở chỗ cửa trước của nhà là con sông. Người ta tắm giặt, rửa đồ, chở hàng, đi thăm bà con bằng sông, và cũng lo sạt lở, triều cường, nước mặn vào vườn bằng sông. Bài này tả một ngày, một năm và những mối quan hệ trong một xóm như vậy, để người mới về hoặc người ở xa hiểu vì sao người sông nước nghĩ và làm theo cách của họ.

Hình dạng một xóm ven sông

Nhà trong xóm ven sông thường quay mặt ra nước. Nhà cũ cất trên cột, nền cao hơn mặt nước lớn, vách ván hoặc tôn, mái lá dừa nước đã thay dần bằng tôn. Nhà mới xây gạch, nền đổ cao, có khi kè đá phía trước. Giữa nhà và mép nước là khoảng sân đất, cây dừa, cây bần, vài chậu rau, rồi tới cầu bến bằng ván hoặc bê tông đi xuống mép nước.

Phía sau là phần đất làm ăn: vườn cây chịu mặn, ao nhỏ, hoặc những vuông tôm có bờ bao nối ra rạch qua một cái cống. Những nhà ở sâu trong rạch có khi chỉ đi được bằng xuồng hoặc bằng bờ đất hẹp, xe máy chạy được lúc khô, lúc mưa thì lầy.

Khoảng cách giữa các nhà không đều. Chỗ đất cao, gần đường lộ thì nhà san sát; chỗ ven rạch, sát rừng thì vài trăm bước mới có một nóc. Người ở đây nói "cùng xóm" là cùng một khúc sông, cùng một con rạch, chứ không theo số nhà như ở phố.

Một ngày theo con nước

Soài Rạp và các rạch trong xã chịu chế độ bán nhật triều không đều: mỗi ngày thường có hai lần nước lớn, hai lần nước ròng, giờ lệch dần theo ngày âm lịch. Nhịp sinh hoạt của xóm vì vậy không cố định theo giờ đồng hồ mà theo nước:

Người trong xóm thuộc giờ nước bằng kinh nghiệm và bằng cách nhìn trăng: gần rằm và mùng một là nước rông, nước lên cao và rút sâu; giữa hai kỳ đó là nước kém. Người mới về nên hỏi hàng xóm hoặc xem lịch thuỷ triều của trạm đo gần nhất trước khi định làm gì dưới bãi.

Cầu bến và chiếc xuồng: tài sản chung, phép lịch sự chung

Cầu bến là nơi rửa rau, vo gạo, giặt đồ, tắm cho trẻ, là chỗ ghe hàng ghé vào bán, là chỗ khách đến bằng đường sông bước lên. Bến nhà ai thì nhà đó giữ, nhưng hàng xóm vẫn ghé buộc xuồng nhờ khi cần, chỉ cần nói một câu. Phép lịch sự trong xóm là không để ghe mình chắn bến người khác lúc nước sắp ròng, vì ghe mắc cạn ở đó là chủ bến không xuống được.

Chiếc xuồng nhỏ, ngày nay phần nhiều gắn máy, là phương tiện đi lại, đi làm và đi chơi. Trẻ con ven sông học bơi, học chèo xuồng từ sớm. Dù vậy, sông Soài Rạp rộng, nước chảy mạnh khi triều lên xuống, có tàu lớn đi qua tạo sóng, nên người lớn trong xóm vẫn dặn nhau mặc áo phao khi ra giữa sông và không cho trẻ đi xuồng một mình.

Ghe hàng chạy dọc sông bán rau, trái cây, đồ khô hay thu mua tôm cá từng là hình ảnh quen của các xóm ven sông Cần Giờ. Khi đường bộ vào tận ấp, ghe hàng thưa dần, nhưng ở những khúc rạch xa đường, việc mua bán trên bến vẫn còn.

Nỗi lo của người ven sông: sạt lở, triều cường, nước mặn

Sạt lở bờ. Bờ Soài Rạp và nhiều đoạn rạch bị dòng chảy và sóng tàu bào mòn. Có nhà phải lùi nhà vào trong, có cầu bến phải làm lại nhiều lần. Người trong xóm theo dõi vết nứt trên sân, cây nghiêng ra sông là dấu hiệu bờ yếu và báo cho ấp, xã khi thấy lở mới.

Triều cường. Những đợt nước rông cuối năm âm lịch có thể tràn qua bờ thấp, vào sân, vào nhà nền thấp, ngập đường liên ấp. Nhà ven sông vì vậy thường nâng nền, kê đồ đạc cao và theo dõi lịch triều để tránh lịch đám tiệc vào ngày nước lớn nhất.

Nước mặn và nước sinh hoạt. Nước sông lợ, mặn tăng vào mùa khô, không dùng để uống, nấu. Gia đình ven sông dùng nước máy nơi có đường ống, trữ nước mưa trong lu, bồn, và chỉ dùng nước sông để rửa, tưới cây chịu mặn. Mùa khô kéo dài, chuyện nước ngọt là chuyện bàn hằng ngày.

Rác trôi theo sông. Rác từ thượng nguồn trôi về, mắc vào rễ đước và cầu bến sau mỗi con nước. Nhiều xóm có thói quen nhặt rác quanh bến mình; người ghé chơi nên mang rác về, không ném xuống sông.

Hàng xóm chung một con rạch

Ở xóm ven rạch, con rạch là thứ mọi nhà dùng chung: đường đi của xuồng, nguồn nước cho vuông, chỗ thoát nước khi mưa. Vì vậy, chuyện một nhà đắp đập, đóng cọc, đặt lú chắn ngang rạch ảnh hưởng ngay tới nhà khác. Người trong xóm có những luật miệng: đặt lú phải chừa đường cho xuồng, xả nước vuông có bệnh phải báo, không đổ đất lấn rạch.

Khi có tranh chấp, người ta thường nói chuyện trực tiếp, rồi nhờ người lớn trong xóm hoặc trưởng ấp đứng ra hoà giải. Chỉ khi không xong mới lên xã. Người mới về nên biết điều này để không vội làm lớn chuyện, và cũng để biết rằng một cái cọc mình đóng xuống rạch có thể làm cả xóm phiền.

Mặt khác, chung một con rạch cũng có nghĩa là có người trông giúp nhà khi đi vắng, có người báo khi nước sắp tràn, có người chia mớ cá mới bắt. Nhiều người lớn tuổi nói, xóm ven rạch thân nhau hơn xóm mặt đường vì ngày nào cũng gặp nhau ở bến.

Trẻ con lớn lên bên sông

Trẻ con trong xóm ven sông lớn lên với bãi bùn, con rạch và chiếc xuồng. Mùa hè, bọn trẻ theo người lớn xuống bãi lúc nước ròng bắt ốc, bắt còng, móc cua lỗ; chiều nước lớn lại tắm ở bến dưới mắt người lớn. Đứa nào cũng biết phân biệt cây đước với cây mắm, biết chỗ nào bùn lún, biết lúc nào nước sắp lên chỉ bằng cách nhìn bãi.

Đi học thì khác. Nhà ở sâu trong rạch phải đưa con ra lộ bằng xe máy hoặc xuồng, rồi mới tới trường; mùa mưa đường đất lầy, có hôm phải đi bộ một đoạn. Nhiều gia đình vì vậy gửi con ở nhờ nhà bà con gần trường trong năm học, hoặc dời nhà ra gần đường khi con vào cấp hai.

Người lớn trong xóm vẫn lo nhất chuyện đuối nước. Sông rộng, nước chảy xiết khi triều đổi chiều, bãi bùn lún, nên dạy con bơi, dặn con không xuống bến một mình là việc nhà nào cũng làm. Những năm gần đây, các lớp dạy bơi cho trẻ em mùa hè được tổ chức ở nhiều xã ven sông của thành phố; phụ huynh nên hỏi xã hay trường về lớp gần nhất.

Việc chung của một xóm ven sông

Xóm ven sông có những việc không nhà nào làm một mình được. Sửa đoạn bờ bao chung, nạo vét con rạch bị bùn bồi, làm lại cây cầu ván bắc qua rạch, dọn rác mắc trong rễ đước sau mùa nước lớn: những việc ấy thường được bàn ở nhà trưởng ấp hay trong một buổi họp tổ, rồi mỗi nhà góp công, góp tiền theo khả năng.

Có những việc chung không cần họp. Thấy nước lên cao bất thường, người nhà gần bến báo sang nhà bên. Thấy ghe lạ đậu lâu trước nhà ai, hàng xóm để ý giùm. Thấy ai bệnh nặng giữa đêm, người có xuồng máy hay xe máy chạy giúp ra đường lớn. Sự để ý lẫn nhau ấy là thứ người thành phố về ở thường ngạc nhiên nhất.

Người mới về không cần làm gì to tát, chỉ cần có mặt khi xóm làm việc chung, góp một phần công hay một ít tiền, và giữ đúng những luật miệng về bến, về rạch. Như vậy là đủ để được coi là người trong xóm.

Một năm của xóm ven sông

Mùa khô, thường từ khoảng tháng mười hai tới tháng tư dương lịch, nước sông mặn hơn, trời nắng, gió chướng thổi. Đây là mùa làm muối ở vùng Lý Nhơn cũ, mùa sửa nhà, đám cưới, đám giỗ nhiều, đường khô dễ đi. Cuối năm âm lịch có những con nước rông lớn, xóm thấp phải canh nước tràn trong những ngày gần Tết.

Mùa mưa, khoảng tháng năm tới tháng mười một, mưa chiều, giông, nước sông ngọt hơn, muỗi nhiều. Nghề muối nghỉ, người ta chuyển sang lo vuông tôm, cua, rau, sửa bờ. Đường đất trong xóm lầy, có những ngày chỉ đi được bằng chân hoặc xuồng.

Ai mới về ở nên sống thử qua cả hai mùa rồi mới quyết sửa nhà hay mở việc làm ăn ven sông. Một căn nhà rất đẹp vào tháng ba có thể là căn nhà ngập sân vào những ngày nước rông cuối năm.

Giữa hai mùa còn có những ngày chuyển mùa mà người ven sông rất để ý: những cơn giông đầu mùa mưa đến nhanh, gió giật mạnh trên mặt sông rộng, xuồng nhỏ đang ở giữa sông phải vào bờ ngay. Người lớn trong xóm nhìn mây phía bên kia sông mà đoán giông, dặn con cháu kéo xuồng lên, buộc lại mái tôn, cất đồ phơi. Những ngày ấy, cả xóm im ắng, nhà nào ở nhà nấy chờ giông qua.

Câu hỏi thường gặp

Sống ở nhà ven sông Soài Rạp có an toàn không?

An toàn nếu nhà nền cao, bờ phía trước không có dấu hiệu sạt lở và gia đình có thói quen theo dõi triều. Nên hỏi hàng xóm về những năm nước lên cao nhất, xem vết nước cũ trên tường, và để ý vết nứt ở sân trước khi mua hay thuê.

Nước sông ở An Thới Đông có dùng được không?

Nước Soài Rạp là nước lợ, độ mặn thay đổi theo mùa và con nước, không dùng để uống hay nấu ăn. Người dân dùng nước máy nơi có đường ống, nước mưa trữ trong bồn, lu; nước sông chỉ dùng rửa, tưới cây chịu mặn.

Làm sao biết giờ nước lớn, nước ròng mỗi ngày?

Người địa phương nhìn ngày âm lịch và kinh nghiệm: gần rằm, mùng một nước rông, giữa hai kỳ là nước kém. Muốn chắc thì tra bảng dự báo thuỷ triều do cơ quan khí tượng thuỷ văn công bố cho trạm đo gần nhất, và hỏi người trong xóm.

Trẻ em ở xóm ven sông cần được dặn những gì?

Không xuống bến, đi xuồng hay xuống bãi bùn một mình; học bơi sớm ở nơi có người lớn; mặc áo phao khi ra giữa sông; tránh xa mép bờ đang lở. Mùa nước rông và lúc có tàu lớn đi qua là lúc nguy hiểm hơn.

Đóng cọc, làm cầu bến mới ra sông có cần xin phép không?

Công trình lấn ra lòng sông, rạch hay nằm trong hành lang bảo vệ bờ thường phải tuân quy định về đê điều, thuỷ lợi và đất đai. Trước khi làm nên hỏi UBND xã về thủ tục hiện hành, đồng thời nói chuyện với hàng xóm cùng rạch.

Muốn đi xuồng dạo quanh rạch trong xóm thì nên lưu ý gì?

Đi lúc nước đủ sâu, hỏi chủ xuồng về giờ ròng để khỏi mắc cạn, mặc áo phao, không đứng trên xuồng nhỏ, tránh giữa sông khi nước chảy mạnh hay có tàu lớn. Đừng neo xuồng chắn bến nhà người khác.