Xóm dọc đường Rừng Sác và các đường nhánh vào ấp ở An Thới Đông là nơi đời sống buôn bán nhỏ của xã tụ lại: quán cà phê mở từ tờ mờ sáng, tiệm tạp hoá, tiệm sửa xe, vựa thu mua tôm cua, quán cơm, tiệm thuốc. Khác với xóm ven sông nhìn ra nước, xóm mặt lộ nhìn ra dòng xe, sống theo giờ đi làm, giờ tan học và giờ xe hàng chạy qua.
Đường Rừng Sác là trục chính nối phà Bình Khánh với các xã phía nam Cần Giờ, xuyên qua rừng ngập mặn; từ trục này có các đường đi vào An Thới Đông và Lý Nhơn. Nhà cửa mọc dày lên ở những đoạn giao với đường vào ấp. Bài này tả nếp sống ở những xóm ấy, từ quán sáng tới chuyện an toàn khi sát mép đường, cho người ở đó, người mới về và người đi ngang muốn hiểu hơn nơi mình dừng chân.
Xóm mặt lộ hình thành thế nào
Trước khi đường được mở rộng và trải nhựa, người trong xã đi lại chủ yếu bằng sông và đường đất. Khi đường Rừng Sác thông suốt, rồi các đường vào ấp được làm, nhà cửa dịch dần ra mặt đường. Người có đất mặt lộ cất nhà, mở tiệm; người ở sâu trong ấp chạy xe ra lộ để đi chợ, đón xe buýt, đưa con đi học.
Vì vậy xóm mặt lộ ở An Thới Đông thường là những dãy nhà kéo dài theo đường, phía sau vẫn là vuông tôm, vườn hoặc rừng. Ở những ngã ba đường vào ấp, nhà san sát hơn, có tiệm tạp hoá, quán nước, điểm đón xe. Ra khỏi những đoạn đó là đường xuyên rừng hai bên chỉ có đước, mắm và dừa nước.
Người lớn tuổi hay so sánh: hồi trước muốn mua ký đường, chai nước mắm phải chèo xuồng ra chợ; giờ ra đầu đường là có. Sự tiện lợi đó đi kèm những thứ mới phải lo: tiếng xe, bụi, tai nạn và nhà cửa phải lùi vào theo lộ giới khi đường mở rộng.
Những chỗ làm nên nhịp sống mặt lộ
Quán cà phê sáng. Mở rất sớm, có khi trước năm giờ, phục vụ người đi vuông, người đi làm nội thành, tài xế xe hàng. Đây là nơi tin tức trong xã đi nhanh nhất: giá tôm, con nước, ai cưới vợ, đường nào đang sửa. Người mới về muốn làm quen thì ngồi quán sáng vài lần là nhớ mặt nhiều người.
Tiệm tạp hoá. Bán đủ thứ từ gạo, nước mắm, mì gói tới dây điện, thuốc muỗi, đồ cúng. Nhiều tiệm cho người quen ghi sổ, cuối vụ tôm hay cuối tháng mới trả. Đó là quan hệ tín nhiệm lâu năm, người mới không nên đòi ngay.
Vựa thu mua tôm cua. Nằm gần đường để xe chở hàng ra vào, là nơi người nuôi mang tôm cua đến cân bán. Không khí ở vựa tấp nập theo mùa thu hoạch, buổi sáng sớm hoặc chiều, xe tải lạnh đậu chờ.
Tiệm sửa xe và tiệm vật tư. Xe máy là phương tiện chính, đường dài, nước mặn và bụi làm xe mau hỏng, nên tiệm sửa xe ở xã ít khi vắng. Tiệm vật tư bán lưới, bạt, máy bơm, vôi, đồ dùng cho vuông, cho ghe.
Quán cơm, quán nhậu. Phục vụ người làm công, tài xế, khách đi ngang. Buổi chiều tối, quán nhậu là nơi đàn ông trong ấp gặp nhau sau một ngày làm việc, cũng là chỗ dễ có va chạm nếu quá chén.
Một ngày ở xóm mặt lộ
Trời chưa sáng, đèn quán cà phê đã bật. Xe máy của người đi vuông, người đi làm phụ hồ, công nhân nội thành nối nhau chạy ra hướng phà. Khoảng sáu giờ, học sinh đạp xe, phụ huynh chở con đi học, tiệm tạp hoá mở cửa, xe bán bánh mì, xôi dừng ven đường.
Buổi trưa nắng gắt, đường vắng hơn. Người bán hàng ngồi trong hiên, xe hàng chở vật liệu, chở hải sản chạy qua. Chiều, học sinh tan trường, người đi làm về, quán nước đông lại. Cuối tuần và ngày lễ, nhịp ấy đổi khác: dòng xe khách từ thành phố chạy xuống phía biển và ghé các điểm sinh thái, nhiều nhà mặt lộ bày bán thêm hải sản khô, trái cây, nước giải khát.
Đêm xuống, đoạn ngoài xóm tối hẳn vì đường xuyên rừng ít đèn, chỉ còn quầng sáng của vài tiệm tạp hoá mở muộn ở ngã ba. Người trong xóm hiếm khi chạy xe đi xa vào ban đêm nếu không có việc. Quán đóng sớm, nhà tắt đèn sớm, chỉ còn tiếng xe tải đi ngang và tiếng côn trùng từ phía rừng.
Sống sát mép đường: những điều phải lo
Xe chạy nhanh trên đoạn thẳng. Đường xuyên rừng thẳng và vắng nên nhiều xe chạy nhanh, nhất là xe khách cuối tuần. Nhà mặt lộ có trẻ nhỏ phải rào trước sân, dặn trẻ không chạy ra đường, không đá bóng ven lộ.
Ra vào nhà và quay đầu xe. Người trong xóm có thói quen nhìn kỹ hai đầu đường, bật đèn xi nhan sớm khi rẽ vào nhà. Khách đến chơi nên dắt xe vào sân, không đậu dàn ra lề.
Bụi và tiếng ồn. Mùa khô xe tải làm bụi, nhà mặt lộ thường tưới nước trước sân, che bạt hàng hoá. Tiếng xe đêm làm khó ngủ với người mới về.
Lộ giới và mở rộng đường. Khi đường được nâng cấp, phần đất trong lộ giới có thể bị giải toả. Người định mua hay cất nhà mặt lộ nên hỏi UBND xã về quy hoạch, lộ giới hiện hành trước khi xây.
Ngập khi triều cường. Một số đoạn đường thấp gần rạch có thể ngập nước vào những ngày nước rông cao, nhất là khi trùng mưa lớn. Người trong xóm biết đoạn nào ngập và nhắc nhau đi chậm.
Buôn bán ở mặt lộ: khách quen và khách vãng lai
Phần lớn tiệm quán ở xóm mặt lộ sống bằng khách quen trong xã. Khách vãng lai cuối tuần là phần thêm, có khi khá, có khi không. Người bán lâu năm hiểu điều này nên ít khi đầu tư lớn vào hàng chỉ bán cho khách du lịch; họ giữ hàng thiết yếu cho người trong ấp, cuối tuần bày thêm.
Quan hệ mua bán ở đây đi kèm quan hệ hàng xóm. Tiệm tạp hoá biết nhà nào có giỗ để đặt sẵn đồ cúng, quán cà phê biết ai uống gì, tiệm sửa xe biết xe nhà ai hay hư chỗ nào. Người mới mở tiệm thường mất vài tháng mới có khách quen, vì người trong ấp vẫn giữ chỗ mua cũ.
Ai muốn mở hàng quán ở mặt lộ nên quan sát giờ giấc của dòng người qua lại, hỏi han những tiệm có sẵn để tránh mở trùng thứ người ta đã bán quá nhiều, tính trước chuyện chở hàng từ bên kia phà về và những tháng mùa mưa vắng khách, và tìm hiểu quy định đăng ký hộ kinh doanh tại UBND xã. Thông tin doanh nghiệp đang hoạt động trên địa bàn có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang.
Chuyện của người bán hàng ở xóm mặt lộ
Người mở tiệm ở xóm mặt lộ phần nhiều là người trong xã, có nhà sẵn ở mặt đường, mở hàng để có thêm thu nhập bên cạnh vuông tôm hay ruộng muối. Nhiều tiệm do phụ nữ đứng bán, đàn ông đi vuông, đi biển hay đi làm công; buổi trưa vắng khách thì người bán vừa trông hàng vừa trông cháu, vừa lặt rau cho bữa chiều.
Cái khó của người bán ở xã là nguồn hàng ở xa. Hàng tạp hoá, vật tư phải lấy từ chợ đầu mối hoặc đại lý bên kia phà, mỗi chuyến chở về tốn công và tiền xe; hàng tươi thì phải bán trong ngày. Vì vậy tiệm nhỏ thường nhập ít, nhập đều, bán vừa đủ cho khách quen, ít khi trữ nhiều.
Cái được của họ là sự ổn định. Một tiệm tạp hoá ở ngã ba đường vào ấp có thể sống qua nhiều thập niên, truyền từ mẹ sang con. Người bán biết từng khách, biết nhà nào khó khăn để cho ghi sổ, biết nhà nào sắp có đám để chuẩn bị hàng. Họ cũng là người đầu tiên biết tin gì xảy ra trong ấp.
Xóm mặt lộ đổi thay qua các năm
Người lớn tuổi trong xã còn nhớ thời đường vào ấp là đường đất đỏ, mưa xuống thì xe máy phải dắt, xe tải không vào được. Khi đường được trải nhựa, rồi bê tông hoá các đường nhỏ, nhà mặt lộ được xây kiên cố hơn, tiệm bán nhiều thứ hơn, xe hàng vào tận nơi thu mua tôm cua, giao vật tư.
Đổi thay cũng mang theo những nỗi lo. Đất mặt lộ có giá hơn nên chuyện mua bán, tách thửa, tranh chấp ranh giới nhiều hơn. Lượng xe cuối tuần tăng làm đường đông, tai nạn có lúc xảy ra. Một số nhà xây sát lộ phải tính chuyện lùi vào khi đường mở rộng. Những dự án giao thông lớn được công bố cho vùng Cần Giờ cũng khiến người ta bàn nhiều về giá đất và tương lai của xóm.
Dù vậy, xóm mặt lộ ở An Thới Đông vẫn giữ nét của một xóm quê: buổi sáng người ta gọi nhau qua đường, tiệm nào đóng cửa vài hôm là cả xóm hỏi thăm, quán cà phê vẫn là nơi tin tức đi nhanh nhất. Người mới về mở tiệm hay ở nhà mặt lộ nên giữ được nhịp ấy thay vì biến căn nhà thành một cửa hàng chỉ biết bán.
Người đi ngang dừng chân nên biết
Khách từ thành phố đi qua An Thới Đông trên đường xuống phía biển hoặc vào Vàm Sát thường dừng ở những xóm mặt lộ. Người trong xóm nhìn chung quý khách ghé mua hàng, nhưng cũng mệt với những đoàn xe đậu tràn lề, mở nhạc lớn và để lại rác. Vài điều giúp chuyến dừng chân dễ chịu cho cả khách lẫn người trong xóm:
- Đậu xe gọn vào lề hoặc sân quán, không đậu chắn lối vào nhà người khác hay đậu ở đoạn cua.
- Hỏi đường ở quán nước, tiệm tạp hoá; người bán thường biết rõ đường nào vào ấp nào, đoạn nào đang sửa.
- Mua nước, đồ ăn ở tiệm trong xóm trước khi đi tiếp vào những đoạn xuyên rừng dài, vì khoảng giữa các xóm ít chỗ dừng.
- Nói chuyện nhỏ nhẹ, không mở loa to khi dừng trước nhà dân, nhất là buổi trưa.
- Không vứt rác xuống mương, ven rừng; mang theo bao rác hoặc bỏ đúng chỗ ở quán.
- Nếu đi về muộn, đổ xăng và kiểm tra đèn xe trước khi rời xóm cuối cùng, vì đường rừng ban đêm tối và vắng.
Câu hỏi thường gặp
Đường Rừng Sác đi qua An Thới Đông như thế nào?
Đường Rừng Sác là trục chính chạy từ khu vực phà Bình Khánh xuống phía nam Cần Giờ, xuyên rừng ngập mặn. Từ trục này có các đường nhánh đi vào khu dân cư An Thới Đông và Lý Nhơn cũ. Tên và tình trạng từng đường nhánh nên hỏi người địa phương vì có đoạn đang nâng cấp.
Ở An Thới Đông có chỗ ăn uống ven đường không?
Có quán cà phê, quán cơm, tiệm tạp hoá ở các xóm mặt lộ, nhất là gần ngã ba đường vào ấp. Đoạn xuyên rừng giữa các xóm ít chỗ dừng, nên mua sẵn nước uống trước khi đi tiếp.
Mua nhà mặt lộ ở An Thới Đông cần hỏi gì trước?
Hỏi lộ giới và quy hoạch mở rộng đường tại UBND xã, xem đoạn đó có ngập khi triều cường không, kiểm tra tiếng ồn xe tải vào giờ cao điểm và ban đêm. Giấy tờ đất cần xem kỹ loại đất và nguồn gốc.
Chạy xe đêm qua xóm mặt lộ và đoạn rừng có ổn không?
Đường rừng ban đêm tối, vắng, ít đèn, có xe tải. Người trong xã hạn chế đi đêm nếu không có việc. Nếu phải đi, nên đi chậm, bật đèn, đổ đủ xăng, mang điện thoại đã sạc và báo người nhà giờ về.
Mở quán ở mặt lộ An Thới Đông có đông khách không?
Khách chính là người trong xã; khách vãng lai đông vào cuối tuần và mùa khô rồi vắng hẳn vào ngày thường và mùa mưa. Nên quan sát dòng người qua lại vài tuần, tránh mở trùng thứ đã có nhiều, và đăng ký hộ kinh doanh theo hướng dẫn của xã.
Nhà mặt lộ có trẻ nhỏ nên lưu ý gì?
Rào sân trước, không để trẻ chơi gần mép đường, dặn trẻ không băng qua đường một mình, nhất là cuối tuần khi xe khách chạy nhanh. Đưa đón trẻ đi học nên dừng hẳn, nhìn hai phía trước khi ra vào lề.