Chim, cá và sinh vật trên rạch, bãi bùn An Thới Đông: nhận biết và ứng xử

Rạch, bãi bùn và rừng ngập mặn quanh xã An Thới Đông là nơi sống của nhiều loài quen thuộc với vùng nước lợ phía nam: cò trắng, diệc, chim bói cá trên rạch; cá thòi lòi, cá kèo, còng, ba khía, ốc len trên bãi bùn; dơi ngựa ở đầm dơi Vàm Sát, và khỉ đuôi dài có thể gặp trong rừng. Thời điểm dễ quan sát nhất là lúc nước ròng, sáng sớm hoặc chiều muộn.

Bài này không phải danh sách khoa học đầy đủ, mà là cẩm nang nhận biết cho người sống ở xã và người mới đến: những con hay gặp, nhìn thế nào cho ra, gặp ở đâu, lúc nào, và nên cư xử ra sao. Một số loài là nguồn thức ăn quen của người vùng sông nước, chuyện món ăn để mục món ăn sông nước của trang; ở đây nói về chúng như những sinh vật sống trong xã.

Vì sao rạch và bãi bùn lại đông sinh vật

Vùng cửa sông có rừng ngập mặn là một trong những hệ sinh thái giàu thức ăn nhất. Lá cây rụng xuống bùn, bị vi sinh vật và các loài nhỏ phân huỷ thành mùn; phù sa mang theo chất dinh dưỡng từ thượng nguồn; thuỷ triều mỗi ngày hai lần khuấy trộn và mang thức ăn tới mọi ngóc ngách. Từ lớp mùn và tảo trên mặt bùn, chuỗi thức ăn đi lên tới giun, ốc, còng, rồi tới cá, chim.

Nơi ở cũng nhiều: hang dưới bùn, kẽ rễ đước, gốc dừa nước, bụi ô rô, tán cây cao. Mỗi loài chọn một tầng. Còng và ba khía ở hang dưới bùn, cá thòi lòi ở mép nước, ốc bám rễ, chim lội ở bãi trống, chim đậu trên ngọn cây, dơi treo mình trong tán rừng ban ngày.

Vì xã có đủ sông lớn, rạch nhỏ, bãi bồi, rừng và cả ao nuôi, ruộng muối, nên chỉ đi một vòng nhỏ đã thấy được nhiều cảnh khác nhau. Ao vuông nuôi quảng canh, ruộng muối nghỉ vụ ngập nước mùa mưa cũng là chỗ chim xuống kiếm ăn.

Những loài hay gặp và cách nhận ra

Bảng dưới gom những loài phổ biến ở vùng nước lợ Cần Giờ mà người trong xã hay gặp; tên gọi theo cách gọi dân gian, có thể khác nhau giữa các vùng:

Ngoài các loài trên, người đi rạch có thể gặp kỳ đà, rắn nước, các loài chim lội nhỏ di cư vào mùa khô, và khỉ đuôi dài ở những khoảnh rừng gần đường. Thấy loài lạ, chụp ảnh từ xa rồi hỏi người địa phương là cách học nhanh nhất.

Cá thòi lòi và những loài sống ở ranh nước – bùn

Cá thòi lòi là loài khiến khách lần đầu đến bãi bùn ngạc nhiên nhất: một con cá bò, nhảy trên mặt bùn, thở được ngoài nước một thời gian, mắt lồi trên đỉnh đầu như kính tiềm vọng. Nó giữ nước trong khoang mang và hấp thụ khí qua da, miệng, nên sống được ở vùng nửa nước nửa cạn. Con đực mùa sinh sản hay dựng vây lưng, nhảy cao để giữ lãnh thổ và gọi con cái.

Cá kèo sống trong hang bùn, ít lộ diện hơn, nhưng là loài quen của bữa cơm vùng nước lợ và được nuôi trong ao ở nhiều vùng ven biển phía nam. Còng thì có nhiều loại; còng một càng to vẫy càng như ra hiệu là cảnh quen ở mép rừng. Ba khía ra nhiều về đêm, bò trên gốc cây, bờ bùn.

Ốc len là loài dễ thấy nhất mà ít ai để ý: chúng bám thành đám trên rễ đước, thân mắm và mặt bùn, nhất là ở mép rừng ven rạch. Lúc nước lớn, ốc bò lên cao trên thân cây; lúc nước ròng, chúng xuống mặt bùn ăn mùn và tảo. Người bắt ốc len đi lúc nước ròng, nhặt trên rễ và mặt bùn, chỉ lấy con lớn.

Những loài ở ranh nước – bùn này là chỉ báo tốt cho sức khoẻ của bãi. Bãi còn đông thòi lòi, còng, ba khía nghĩa là bùn còn sạch, còn thức ăn. Bãi bị đổ rác, xả nước thải hoặc bị đắp bờ chặn triều sẽ vắng dần những loài này trước tiên.

Chim trên rạch và trên ruộng muối

Chim là thứ dễ thấy nhất ở An Thới Đông, nhất là lúc nước ròng khi bãi bùn trơ ra. Cò trắng đứng im rình mồi ở chỗ nước nông, diệc xám bay chậm rãi dọc rạch, chim bói cá đậu trên cọc đáy rồi lao xuống nước. Trên ao vuông và ruộng muối ngập nước mùa mưa có thể thấy từng đàn chim lội nhỏ đi kiếm ăn.

Mùa khô là mùa một số loài chim lội di cư từ phương bắc về các bãi bồi ven biển phía nam. Những người mê quan sát chim thường tìm tới vùng Cần Giờ vào mùa này. Không cần là người chuyên, bạn có thể bắt đầu bằng một chiếc ống nhòm, đứng ở bờ cao lúc nước ròng và kiên nhẫn ngồi yên.

Khu sinh thái Vàm Sát ở vùng Lý Nhơn có sân chim và đầm dơi, nơi đàn dơi ngựa treo mình trên cây ban ngày và bay ra kiếm ăn lúc chiều tối. Đây là điểm quan sát được tổ chức, có lối đi và người hướng dẫn; ra ngoài khu ấy, chim và dơi sống tự do, không nên tìm vào chỗ chúng đậu nghỉ.

Rạch về đêm: một thế giới khác

Khi trời tối, rạch và bãi bùn đổi chủ. Ba khía bò ra khỏi hang nhiều hơn, leo lên gốc cây, bờ bùn; người bắt ba khía thường đi lúc đêm, soi đèn dọc bờ rạch. Cá nổi lên mặt nước đớp mồi, tiếng cá quẫy nghe rõ trong im lặng. Dơi bay ra từ rừng, lượn trên mặt rạch và trên ao bắt côn trùng.

Ở những đoạn rạch còn nhiều cây ven bờ, có thể thấy đom đóm lập loè trên bụi cây vào những đêm không trăng. Ếch nhái kêu rộ sau cơn mưa. Một vài loài chim ăn đêm rời chỗ đậu đi kiếm mồi. Với người ở thành phố, ngồi bên bờ rạch một tối không đèn là trải nghiệm rất khác so với ban ngày.

Đêm cũng là lúc nguy hiểm nhất để đi bãi, đi rạch: khó thấy mép bờ, khó đọc nước lên, dễ trượt chân trên rễ cây. Người làm nghề đi đêm đều đi theo nhóm, thuộc lối và có đèn tốt. Khách muốn xem rạch về đêm nên ngồi ở bến chắc chắn hoặc đi cùng người địa phương, không tự đi sâu.

Ao vuông, ruộng muối cũng là nhà của chim

Không chỉ rừng và bãi bồi, đất sản xuất trong xã cũng nuôi sinh vật. Ao vuông nuôi quảng canh có nước nông ở mép, có cá tạp, tôm nhỏ, là chỗ cò, diệc hay đến. Ruộng muối nghỉ vụ mùa mưa đọng nước nông, rong tảo mọc, chim lội nhỏ xuống kiếm ăn thành đàn. Những bờ bao có cỏ là chỗ chim nhỏ làm tổ.

Quan hệ giữa người nuôi và chim không phải lúc nào cũng êm. Chim ăn tôm cá trong ao là chuyện người nuôi phải tính, nhất là ao mới thả giống. Nhiều nhà dùng lưới che, dây giăng, bù nhìn hoặc người canh, những cách xua mà không làm chết chim. Bẫy, bắn, đánh thuốc chim là việc không nên làm và có thể vi phạm quy định.

Nhìn rộng hơn, một xã có cả rừng, bãi, ao và ruộng muối xen nhau là nơi rất hợp cho chim. Giữ được thế cân bằng ấy, để rừng vẫn là rừng, ao vẫn có bờ cỏ, bãi bồi không bị rào kín, là cách để cảnh chim cò bay trên ruộng muối Lý Nhơn còn lại cho đời sau.

Xem cho đúng: những nguyên tắc với động vật hoang dã

Giữ khoảng cách. Dùng ống nhòm, ống kính dài thay vì tiến lại gần. Chim bỏ bãi kiếm ăn hay bỏ tổ khi bị quấy nhiều lần, ảnh hưởng cả mùa sinh sản.

Yên lặng. Nói nhỏ, tắt nhạc, không vỗ tay, không ném đá cho chim bay để chụp ảnh. Đi xuồng thì tắt máy hoặc chạy chậm khi tới gần chỗ chim đậu.

Không cho ăn. Không cho khỉ, chim ăn đồ ăn của người. Khỉ quen được cho ăn sẽ giật đồ, cắn người và mất khả năng tự kiếm ăn.

Không bắt, không mua. Không bẫy chim, không bắt chim non, không mua bán động vật hoang dã. Nhiều loài được pháp luật bảo vệ; ngay cả loài không được bảo vệ, bắt về nuôi cũng hiếm khi sống được.

Không phá nơi ở. Không đào phá hang còng hàng loạt, không chặt cây có tổ, không đốt bụi ven rạch.

Báo khi thấy vi phạm. Thấy người giăng lưới bẫy chim, bắn chim, đánh bắt bằng điện, bằng hoá chất trong rạch, báo ấp, xã hoặc lực lượng bảo vệ rừng.

Khai thác nhỏ của người dân: giữ cho còn mãi

Bắt ốc, bắt ba khía, câu cá kèo là nghề tay trái quen thuộc của nhiều nhà trong xã. Giữ cho nguồn lợi ấy còn lâu dài cần vài nguyên tắc mà người làm nghề lâu năm vẫn truyền nhau:

• Chỉ bắt con lớn, thả con nhỏ và con đang mang trứng.
• Không dùng điện, thuốc, chất độc để bắt cá tôm; vừa vi phạm pháp luật, vừa giết sạch mọi thứ trong rạch.
• Không đào phá gốc cây, rễ cây để lấy ba khía, còng; cây chết thì cả bãi mất chỗ ở.
• Tôn trọng khu rừng giao khoán, khu bảo vệ: hỏi người quản lý trước khi vào khai thác.
• Mang rác ra khỏi bãi, kể cả túi nilon, chai nhựa đựng mồi.
• Nghỉ bắt vào những mùa, những khu được thông báo cấm hoặc hạn chế khai thác.

Những quy định cụ thể về mùa vụ, ngư cụ, khu vực khai thác thuỷ sản có thể thay đổi; người làm nghề nên theo dõi thông báo của xã và cơ quan quản lý thuỷ sản.

Câu hỏi thường gặp

Cá thòi lòi có phải là cá kèo không?

Không. Cá thòi lòi có mắt lồi trên đỉnh đầu, thường bò và nhảy trên mặt bùn, ở ngoài nước được một thời gian. Cá kèo mình dài, trơn, sống chủ yếu trong hang bùn và dưới nước, ít lộ ra mặt bùn. Cả hai đều là loài quen của vùng nước lợ ven biển phía nam.

Đi ngắm chim ở An Thới Đông lúc nào đẹp nhất?

Lúc nước ròng là lúc chim xuống bãi kiếm ăn nhiều nhất; đẹp nhất vào sáng sớm hoặc chiều muộn. Mùa khô có thêm một số loài chim di cư. Đứng ở bờ cao, giữ yên lặng, mang ống nhòm. Khu sinh thái Vàm Sát có sân chim và đầm dơi với lối đi được tổ chức.

Có khỉ hoang trong rừng ở xã không?

Rừng ngập mặn vùng Cần Giờ có khỉ đuôi dài sống tự nhiên, có thể gặp ở những khoảnh rừng gần đường hoặc gần khu sinh thái. Không cho khỉ ăn, giữ chặt túi đồ, không nhìn chằm chằm hay trêu chọc. Khỉ quen người có thể giật đồ, cắn khi bị dồn ép.

Bị còng, ba khía kẹp thì xử lý thế nào?

Giữ bình tĩnh, đặt tay và con vật xuống sát mặt nước hoặc mặt bùn, thường nó sẽ tự nhả ra để chạy. Không giật mạnh vì càng có thể làm rách da. Rửa sạch vết thương bằng nước sạch; nếu sưng đỏ, đau tăng hoặc chảy mủ, đi khám ở cơ sở y tế gần nhất.

Có được bắt chim, bắt kỳ đà về nuôi không?

Không nên. Nhiều loài hoang dã được pháp luật bảo vệ, bắt, nuôi, mua bán có thể vi phạm quy định. Ngay cả loài không thuộc danh mục bảo vệ, bắt từ tự nhiên về nuôi cũng hiếm khi sống được và làm suy giảm quần thể. Hãy quan sát và chụp ảnh từ xa.

Vì sao rạch nhà mình ngày càng ít cá?

Có nhiều nguyên nhân có thể cộng lại: rạch bị bồi cạn hoặc bị chặn nên nước triều vào ít, nước ô nhiễm từ rác và nước thải, đánh bắt quá mức hoặc bằng phương tiện huỷ diệt, mất cây ven rạch. Khơi thông rạch, giữ cây và báo vi phạm là việc cả xóm làm được.