Ở xã An Thới Đông, mỗi ngày thường có hai lần nước lớn và hai lần nước ròng, độ cao không bằng nhau, giờ lùi dần khoảng gần một tiếng mỗi ngày. Trong tháng còn có những đợt "nước rong" (triều lớn) quanh ngày rằm và mùng một âm lịch, xen với những đợt "nước kém" (triều nhỏ) quanh ngày thượng huyền, hạ huyền.
Con nước quyết định giờ làm việc của gần như mọi nhà trong xã: diêm dân chọn lúc lấy nước mặn vào ruộng, người nuôi tôm chọn lúc xổ vuông và lấy nước, người đi lưới chọn lúc ra cửa rạch, người lội bãi chọn lúc bãi trơ. Bài này giải thích cách nước lên xuống ở đây theo ngôn ngữ đời thường, cách người trong xã đọc con nước bằng kinh nghiệm, cách xem lịch triều, và những sai lầm hay gặp của người mới.
Vì sao mỗi ngày có hai con nước không đều nhau
Thuỷ triều sinh ra chủ yếu do sức hút của mặt trăng, cộng thêm mặt trời. Vùng biển trước cửa Soài Rạp có chế độ bán nhật triều không đều: trong khoảng một ngày tính theo mặt trăng (chừng 24 giờ 50 phút) có hai lần nước lên cao và hai lần rút xuống, nhưng hai lần lớn trong ngày không cao bằng nhau, hai lần ròng cũng không thấp bằng nhau. Người trong xã hay gọi là "con nước lớn" và "con nước nhỏ" trong ngày.
Vì chu kỳ của mặt trăng dài hơn một ngày dương lịch, giờ nước lớn mỗi hôm lùi dần, thường thêm khoảng nửa tiếng tới gần một tiếng so với hôm trước. Hôm nay nước lớn lúc sáng sớm thì mấy hôm sau đã sang gần trưa. Đây là lý do người làm nghề sông nước nhớ lịch âm rất kỹ: nhìn ngày âm là đoán được nước lớn vào buổi nào.
Trong một tháng âm lịch, quanh ngày rằm và mùng một, mặt trăng, mặt trời và trái đất gần thẳng hàng, sức hút cộng lại, nước lớn lên rất cao và ròng xuống rất thấp; dân gian gọi là nước rong. Quanh ngày mùng tám, hai mươi ba, nước lên xuống ít hơn, gọi là nước kém. Ở An Thới Đông, nước rong là lúc nước vào ruộng, vào ao nhiều nhất và cũng là lúc dễ tràn bờ nhất.
Từ ngữ con nước người trong xã hay dùng
Người mới về xã nghe nói chuyện con nước dễ rối vì mỗi nghề có cách gọi riêng. Bảng dưới gom những từ phổ biến ở vùng sông nước Nam Bộ, cũng là từ hay nghe ở An Thới Đông:
| Từ | Nghĩa | Liên quan việc gì |
|---|---|---|
| Nước lớn | Nước đang dâng hoặc lúc dâng cao nhất | Lấy nước vào ao, ruộng; ghe vào rạch nông |
| Nước ròng | Nước đang rút hoặc lúc thấp nhất | Ra bãi, xổ nước ao, thăm đáy |
| Nước đứng | Lúc chuyển chiều, dòng chảy gần như dừng | Băng qua cửa rạch, thả lưới, neo ghe |
| Nước rong | Đợt triều lớn quanh rằm và mùng một âm lịch | Thay nước nhiều, coi chừng tràn bờ |
| Nước kém | Đợt triều nhỏ quanh mùng tám, hai mươi ba âm lịch | Rạch cạn, ghe lớn khó vào; ít nước lấy vào ao |
| Triều cường | Nước rong gặp thời điểm mực nước cao trong năm | Ngập đường, tràn bờ bao, phải gia cố |
Cách gọi có thể khác chút ít giữa các vùng, giữa người làm muối và người đi đáy. Khi nghe ai nói "con nước tới", nên hỏi lại là nước lớn trong ngày hay đợt nước rong trong tháng để khỏi hiểu nhầm.
Mỗi nghề trong xã đọc con nước một cách
Người làm muối ở Lý Nhơn. Họ cần nước đủ mặn và đủ lượng để đưa vào mương, vào ô chứa. Thường chọn lúc nước lớn của đợt nước rong để lấy được nhiều, và tránh lấy nước sau những trận mưa lớn khi nước sông nhạt đi. Thời điểm lấy nước còn tuỳ từng ruộng, từng hệ thống cống chung.
Người nuôi tôm, nuôi cua trong vuông. Mở cống lấy nước lúc nước lớn, xổ nước ra lúc nước ròng. Với vuông quảng canh, nước rong là dịp tôm tự nhiên theo nước vào, cũng là lúc thu hoạch bằng cách xổ cống đặt đó. Người nuôi phải tính cả chất lượng nước trên rạch, không phải lúc nào nước lớn cũng nên lấy.
Người đi lưới, đặt đáy. Đáy và lưới cố định đặt để đón dòng chảy, nên phải thu và sửa đúng lúc nước đổi chiều. Người đi câu, đi lưới bằng xuồng nhỏ thường ra lúc gần nước đứng, khi dòng chảy yếu, dễ điều khiển xuồng.
Người lội bãi bắt ốc, ba khía, cá thòi lòi. Ra bãi khi nước bắt đầu ròng, làm trong lúc bãi trơ, và phải vào bờ trước khi nước lên trở lại. Đây là nghề cần nhìn con nước kỹ nhất, vì nước lên trên bãi phẳng rất nhanh.
Người chạy ghe chở hàng. Chọn giờ đi theo hướng dòng chảy để đỡ tốn dầu, tránh lúc rạch cạn mà ghe nặng có thể mắc bùn. Người chạy ghe lâu năm thuộc từng đoạn rạch nào cạn trước, đoạn nào giữ nước lâu.
Người không làm nghề sông. Vẫn cần biết con nước để tính đường đi những ngày triều cường, biết lúc nào cửa rạch nước chảy xiết để giữ trẻ con, và biết vì sao chợ cá có hôm đông hàng hôm vắng.
Xem lịch triều thế nào cho đúng
Bên cạnh kinh nghiệm, lịch thuỷ triều là công cụ chính xác hơn. Cơ quan khí tượng thuỷ văn công bố bảng dự báo thuỷ triều cho các trạm đo trên sông, ven biển, trong đó vùng Cần Giờ và cửa sông lân cận có những trạm tham chiếu. Ngoài ra nhiều ứng dụng điện thoại cũng hiển thị giờ và độ cao triều, nhưng thường lấy theo trạm gần nhất có dữ liệu, có thể lệch so với đúng vị trí bạn đứng.
Khi đọc bảng triều, có ba điều cần chú ý. Một, trạm tham chiếu nằm ở đâu: giờ nước lớn ở cửa biển sẽ sớm hơn ở sâu trong rạch, vì nước cần thời gian đi vào. Hai, độ cao ghi theo mốc nào: con số trên bảng là so với một mốc chuẩn của trạm, không phải độ sâu nước trước cửa nhà bạn. Ba, bảng là dự báo theo thiên văn; gió chướng mạnh, mưa lớn, lũ thượng nguồn có thể làm mực nước thực tế cao hơn.
Cách thực tế của nhiều nhà trong xã là cắm một cây cọc có vạch ở bến hoặc ở cống, ghi lại mực nước những ngày nước rong. Sau một mùa, họ có bảng riêng cho đúng chỗ mình: lịch nói nước lớn bao nhiêu thì cọc nhà mình ngập tới vạch nào. Cách này đơn giản nhưng đáng tin hơn nhiều so với chỉ nhìn một con số chung.
Cách người mới tập đọc con nước trong một tháng
Không cần học thuỷ văn, chỉ cần quan sát có hệ thống. Một cách làm cho người mới về xã, nhất là người tính nuôi trồng hay đi xuồng:
- Chọn một chỗ cố định gần nhà để quan sát: bến nhỏ, cống ao, cửa rạch. Đánh dấu mực nước trên cọc hoặc bờ kè bằng vạch sơn.
- Mỗi ngày ghi giờ nước lớn, nước ròng nhìn thấy và mực nước theo vạch, kèm ngày âm lịch. Chụp ảnh cùng một góc để so sánh.
- Đối chiếu ghi chép với bảng dự báo triều của trạm gần nhất. Tính xem chỗ của bạn lệch sớm hay muộn bao nhiêu phút so với trạm.
- Đánh dấu các ngày nước rong, nước kém trên lịch. Sau một tháng, bạn sẽ thấy nhịp lặp lại theo ngày âm khá rõ.
- Ghi thêm thời tiết: ngày gió chướng mạnh, ngày mưa lớn. So xem những ngày đó nước có cao hơn dự báo không.
- Hỏi người làm nghề lâu năm ở sát bên để kiểm chứng: họ thường đoán nước rất đúng và chỉ ra được những điểm bạn chưa thấy.
Sau vài tháng quan sát, bạn đủ biết khi nào ra bãi an toàn, khi nào mở cống, khi nào nên dời việc đi đường. Ghi chép này cũng có ích khi làm nhà, vì cho biết mức nước thật trong năm ở đúng chỗ mình.
Triều cường cuối năm: con nước cần dè chừng nhất
Trong năm, mực nước ở vùng cửa sông phía nam thường dâng cao nhất vào các tháng cuối năm dương lịch, trùng với cuối mùa mưa và đầu mùa gió chướng. Khi đợt nước rong rơi vào thời gian này, nước lớn có thể vượt mức thường ngày rõ rệt, gọi là triều cường. Đây là lúc đường thấp trong xã có thể ngập, bờ bao ao vuông và bờ ruộng muối chịu áp lực lớn nhất.
Triều cường không phải tai hoạ bất ngờ: nó đến theo lịch, có thể biết trước nhiều ngày. Cái khó là nó lặp lại nhiều ngày liền, mỗi ngày hai lần nước lên, làm bờ đất ngấm nước và yếu dần. Một bờ bao chịu được hôm đầu có thể vỡ ở hôm thứ ba. Người nuôi tôm vì vậy thường gia cố bờ, kiểm tra cống trước mùa triều cường, và sẵn bao cát, cọc tre để vá khi cần.
Với người đi đường, nên tránh chạy xe qua đoạn ngập vào đúng giờ nước lớn, nhất là ban đêm khi không nhìn rõ mép đường. Nước mặn cũng làm xe máy, xe đạp nhanh gỉ, nên rửa xe bằng nước ngọt sau khi lội qua chỗ ngập. Thông báo triều cường do cơ quan khí tượng và chính quyền địa phương phát; theo dõi trước những tháng cuối năm là đủ để chủ động.
Những sai lầm hay gặp của người mới về xã
Nghĩ nước lớn giờ nào thì ngày mai cũng giờ đó. Giờ nước lùi dần mỗi ngày, sau một tuần đã lệch vài tiếng. Người mới hẹn ra bãi theo giờ hôm trước rất dễ gặp lúc nước đang lên. Mỗi lần ra sông, ra bãi đều phải xem lại con nước của đúng hôm đó.
Tin hoàn toàn vào con số trên ứng dụng. Ứng dụng cho giờ của trạm tham chiếu, trong khi rạch sâu trong xã có thể nước lớn muộn hơn đáng kể. Con số độ cao cũng không phải độ sâu nước trước cửa nhà. Dùng ứng dụng để biết nhịp, dùng quan sát tại chỗ để biết mức.
Coi nước đứng là lúc an toàn kéo dài. Nước đứng chỉ kéo dài một lúc ngắn rồi dòng chảy đổi chiều và mạnh dần. Băng qua cửa rạch lúc nước đứng là đúng, nhưng neo xuồng ngủ quên ở đó thì không.
Đánh giá thấp nước kém. Người mới hay chỉ lo nước rong mà quên rằng những ngày nước kém rạch có thể cạn tới mức xuồng chở nặng mắc lại giữa đường, ao không lấy đủ nước. Nước kém cũng cần lên kế hoạch như nước rong, chỉ là theo chiều ngược lại.
Xổ ao, lấy nước theo nhà bên cạnh mà không xem nước rạch. Cùng một con nước, nước trên rạch có hôm đục bùn, có hôm nhạt vì mưa, có hôm mang theo nước xả từ ao khác. Người nuôi lâu năm nhìn màu nước, ngửi mùi, đo độ mặn rồi mới mở cống; làm theo giờ nhà bên cạnh là cách học sai.
Câu hỏi thường gặp
Mỗi ngày ở An Thới Đông có mấy lần nước lớn?
Thường có hai lần nước lớn và hai lần nước ròng trong khoảng một ngày tính theo mặt trăng, tức hơi dài hơn 24 giờ. Hai lần lớn không cao bằng nhau. Có những ngày chỉ thấy rõ một lần lớn một lần ròng, vì lần còn lại rất nhỏ. Giờ nước lớn lùi dần qua từng ngày.
Nước rong là ngày nào trong tháng?
Nước rong thường rơi vào khoảng vài ngày quanh ngày rằm và ngày mùng một âm lịch, khi nước lên rất cao và rút rất thấp. Nước kém rơi vào khoảng quanh mùng tám và hai mươi ba âm lịch. Ngày cụ thể có thể lệch một hai hôm, nên đối chiếu với bảng dự báo triều.
Có nên dùng ứng dụng điện thoại để xem thuỷ triều không?
Có thể dùng để biết đại khái, nhưng ứng dụng thường lấy dữ liệu từ trạm gần nhất, có khi ở cửa biển hoặc ở xa, nên giờ và độ cao có thể lệch so với rạch trước nhà. Nên đối chiếu với bảng của cơ quan khí tượng thuỷ văn và với quan sát thực tế tại chỗ.
Ra bãi bắt ốc lúc nào thì an toàn?
Ra khi nước bắt đầu ròng, làm trong lúc bãi trơ và vào bờ trước khi nước lên lại, chừa thời gian dư. Đi cùng người quen bãi, không đi một mình, không đi ban đêm. Biết rõ đường vào bờ, vì nước lên trên bãi phẳng rất nhanh và bùn non có thể giữ chân.
Vì sao có ngày mực nước cao hơn lịch dự báo?
Lịch triều tính theo thiên văn. Gió chướng mạnh thổi từ biển vào, mưa lớn tại chỗ hoặc nước lũ từ thượng nguồn đổ về có thể đẩy mực nước thực tế cao hơn con số dự báo. Những ngày như vậy nên dè chừng hơn, nhất là trong mùa triều cường cuối năm.
Triều cường ở xã thường vào tháng nào?
Thường cao nhất vào các tháng cuối năm dương lịch, trùng cuối mùa mưa và đầu mùa gió chướng, rơi vào các đợt nước rong quanh rằm và mùng một. Thời gian và mức nước cụ thể mỗi năm khác nhau; theo dõi thông báo của cơ quan khí tượng và chính quyền xã để chủ động.