Mùa khô, mùa mưa ở An Thới Đông: nắng gió, gió chướng và nước mặn theo từng tháng

Khí hậu xã An Thới Đông là khí hậu nhiệt đới gió mùa ven biển của TP Hồ Chí Minh, chia hai mùa rõ rệt: mùa khô khoảng từ tháng 12 tới tháng 4 năm sau, nắng nhiều, có gió chướng, nước sông Soài Rạp mặn lên; mùa mưa khoảng từ tháng 5 tới tháng 11, mưa giông chiều, nước sông nhạt dần, cuối mùa có triều cường. Vùng Cần Giờ nói chung thường ít mưa hơn nội thành.

Ở một xã sống bằng muối, tôm và rừng, mùa không chỉ là chuyện mặc áo gì. Mùa quyết định khi nào làm muối, khi nào thả tôm, khi nào đường ngập, khi nào nước giếng mặn. Bài này đi qua từng giai đoạn trong năm theo góc người sống ở xã, giải thích gió chướng và mặn xâm nhập là gì, và gợi ý những việc nên chuẩn bị theo mùa. Số liệu nhiệt độ, lượng mưa, độ mặn cụ thể nên xem ở bản tin của cơ quan khí tượng thuỷ văn; ở đây chỉ nói xu hướng.

Hai mùa và vì sao Cần Giờ ít mưa hơn nội thành

Nam Bộ có hai mùa do gió mùa quyết định. Khoảng nửa năm gió mùa tây nam mang hơi ẩm từ biển vào, sinh mưa; nửa năm còn lại gió từ phía đông bắc, đông nam khô hơn thổi tới, trời nắng và ít mưa. An Thới Đông nằm trong nhịp chung ấy, nhưng có vài nét riêng của vùng ven biển cửa sông.

Vùng Cần Giờ thường được nhắc là nơi có lượng mưa thấp nhất của TP Hồ Chí Minh. Một cách giải thích phổ biến là địa hình thấp, phẳng, trống trải gần biển nên mây giông hình thành trên đất liền ít hơn so với vùng nội thành nóng và nhiều nhà cao tầng. Dù lý do chi tiết là chuyện của khí tượng học, điều người trong xã cảm nhận được là có những chiều nội thành mưa lớn mà ở xã chỉ thấy mây đen phía bắc.

Ít mưa hơn không có nghĩa là khô hạn kiểu vùng cao. Xung quanh xã là sông rạch và rừng, độ ẩm không khí cao quanh năm. Nắng mùa khô gắt, phản chiếu trên mặt ruộng muối và mặt nước làm cảm giác nóng tăng thêm, nhưng gió từ sông và từ biển thổi gần như cả ngày nên chiều tối thường dễ chịu hơn nội thành.

Một năm ở An Thới Đông theo từng giai đoạn

Ranh giới các giai đoạn lệch nhau tuỳ năm, có năm mưa đến sớm, có năm gió chướng kéo dài. Bảng thời gian dưới đây chỉ là nhịp thường gặp:

• Tháng 12 – tháng 1: đầu mùa khô, trời se lạnh buổi sáng sớm, gió chướng bắt đầu mạnh. Triều cường cuối năm còn kéo sang. Ruộng muối Lý Nhơn chuẩn bị mặt ruộng, đắp bờ, sửa mương cho vụ mới. Dịp Tết là lúc nhiều người xa quê về xã.
• Tháng 2 – tháng 4: giữa và cuối mùa khô, nắng nhiều, ít mưa, nước sông mặn lên rõ. Đây là chính vụ muối, ruộng trắng muối khi trời nắng gắt. Người nuôi tôm canh độ mặn ao tăng do bốc hơi. Vườn cây và rau cần giữ nước ngọt.
• Tháng 5 – tháng 6: chuyển mùa, những cơn mưa đầu mùa đến, giông kèm gió lớn và sét. Vụ muối kết thúc dần vì mưa làm tan muối và nhạt nước. Nước sông bắt đầu bớt mặn.
• Tháng 7 – tháng 9: giữa mùa mưa, mưa thường vào chiều tối, có ngày mưa dầm. Nước sông nhạt hơn, đục hơn vì phù sa. Muỗi nhiều. Nhiều ruộng muối nghỉ hoặc chuyển sang nuôi thuỷ sản theo mùa.
• Tháng 10 – tháng 11: cuối mùa mưa, lượng nước thượng nguồn đổ về nhiều, trùng các đợt nước rong cao nhất năm, triều cường gây ngập đường thấp và tràn bờ yếu. Bờ sông dễ sạt khi đất đã ngấm no nước.

Nhịp này giải thích vì sao nhiều sự kiện trong năm của xã đều xoay quanh hai mốc: đầu mùa khô để bắt đầu vụ muối, cuối mùa mưa để lo triều cường. Người mới về xã nên ghi hai mốc đó lên lịch trước tiên.

Gió chướng là gì và vì sao người làm muối mong nó

Gió chướng là cách người Nam Bộ gọi luồng gió từ hướng đông, đông nam thổi vào trong mùa khô, mạnh nhất khoảng cuối năm tới đầu năm sau. Gọi là "chướng" vì nó thổi ngược với hướng dòng sông chảy ra biển, đẩy nước biển vào sâu trong đất liền. Ở An Thới Đông, gió chướng thổi từ phía biển và phía rừng sang, mang theo hơi muối và làm mặt sông nổi sóng.

Với diêm dân, gió chướng là bạn. Muối kết tinh nhờ nắng và gió: nắng làm nước nóng lên, gió mang hơi nước đi, nước trong ruộng cạn nhanh và muối kết hạt. Một vụ muối được mùa cần cả hai thứ ấy kéo dài. Gió cũng làm khô nhanh mặt ruộng sau những cơn mưa trái mùa hiếm hoi.

Với người nuôi tôm, gió chướng là chuyện hai mặt. Gió giúp ao có thêm ô xy nhờ mặt nước gợn sóng, nhưng cũng làm nước bốc hơi nhanh, ao mặn lên, và đẩy triều cao hơn dự báo. Với người đi xuồng trên Soài Rạp, gió chướng mạnh nghĩa là sóng lớn ở giữa sông, nên đi sát bờ hoặc hoãn chuyến. Với người đi đường, gió ngang trên đoạn đường trống giữa ruộng muối có thể làm xe máy chao khi chở hàng cồng kềnh.

Nước mặn lấn sâu mùa khô: chuyện của cả nhà

Mặn xâm nhập là khi nước biển theo thuỷ triều đi sâu vào sông rạch hơn bình thường. Mùa khô, lượng nước ngọt từ thượng nguồn sông Đồng Nai, Sài Gòn, Vàm Cỏ giảm, trong khi triều vẫn đều đặn đẩy nước biển vào; gió chướng góp thêm sức đẩy. Vì An Thới Đông nằm gần cửa Soài Rạp, nước quanh xã mặn lên rõ rệt trong những tháng này, phía Lý Nhơn mặn hơn phía bắc.

Mặn ảnh hưởng nhiều thứ trong nhà. Cây ăn trái, rau trong vườn tưới bằng nước rạch có thể bị cháy lá, chậm lớn. Giếng đào nông ở nhiều nơi bị nhiễm mặn hoặc lợ hơn. Nồi niêu, đồ kim loại để ngoài trời, xe máy nhanh gỉ hơn vì hơi muối. Ngược lại, mặn lên là điều kiện để làm muối và để nuôi một số loài thuỷ sản nước lợ.

Độ mặn mỗi năm khác nhau, tuỳ lượng mưa thượng nguồn, cách các hồ chứa điều tiết nước và gió chướng mạnh hay yếu. Những năm hạn mặn nặng ở đồng bằng, cửa Soài Rạp cũng được nhắc trong các bản tin. Thông tin độ mặn tại các điểm đo do cơ quan khí tượng thuỷ văn và ngành nông nghiệp công bố; người nuôi trồng nên theo dõi và tự đo bằng khúc xạ kế hoặc tỷ trọng kế đơn giản ở ao của mình.

Mùa mưa: giông chiều, mưa dầm và những điều cần dè chừng

Giông đến nhanh. Trên vùng đất trống ven sông, giông có thể kéo tới chỉ trong ít phút: trời tối sầm phía tây, gió giật mạnh, rồi mưa trút xuống. Người đang ở ngoài ruộng, ngoài bãi hoặc trên xuồng nên vào bờ khi thấy mây đen dựng lên.

Sét trên vùng trống. Ruộng muối, ao vuông và mặt sông là những vùng trống trải, người đứng ở đó là điểm cao nhất. Khi có sấm sét, không đứng giữa ruộng, không trú dưới cây đơn độc, không cầm vật dài bằng kim loại; vào nhà hoặc chỗ trú kín.

Mưa trùng nước lớn. Mưa lớn đúng lúc nước lớn thì nước trong vườn, trong đường không thoát ra rạch được, ngập lâu hơn bình thường. Đợi nước ròng mới rút. Đây là lúc nên kiểm tra cống thoát, khơi rác chặn.

Nước ao nhạt đột ngột. Một trận mưa lớn làm mặt ao nhạt nhanh, nhiệt độ nước thay đổi, tôm dễ yếu. Người nuôi thường theo dõi sát sau mưa, có biện pháp điều chỉnh theo hướng dẫn kỹ thuật.

Muỗi và sức khoẻ. Mùa mưa muỗi tăng mạnh ở vùng sát rừng, sát rạch. Ngủ mùng, dọn nước đọng, mặc áo dài tay buổi chiều tối. Sốt cao, mệt nhiều nên đi khám ở cơ sở y tế gần nhất, không tự điều trị kéo dài.

Đường trơn, bùn. Đường đất, đường liên ấp mùa mưa trơn trượt, có đoạn lầy. Chạy xe chậm, tránh đi đêm qua đoạn chưa quen.

Đọc trời theo kinh nghiệm người trong xã

Trước khi có điện thoại báo thời tiết, người làm muối, làm vuông ở An Thới Đông đọc trời bằng mắt, và nhiều người vẫn giữ thói quen đó. Mùa mưa, mây đen dựng đứng phía tây, phía bên kia sông Soài Rạp, là dấu hiệu giông sắp kéo qua; gió đột ngột đổi hướng và mát lạnh thường đến trước cơn mưa một lúc. Chuồn chuồn bay thấp, kiến dọn tổ lên chỗ cao là những dấu hiệu dân gian hay được nhắc.

Mùa khô, diêm dân để ý gió: gió chướng đều và mạnh là ngày muối kết nhanh; sáng có sương mù dày, gió lặng thì ngày đó muối lên chậm. Người nuôi tôm để ý những ngày oi, lặng gió, trời âm u kéo dài, vì đó là lúc nước ao dễ thiếu ô xy vào ban đêm.

Kinh nghiệm dân gian đúng nhiều nhưng không thay được bản tin. Trước những việc lớn như thu hoạch, đi xuồng xa, chở hàng, nên xem dự báo của cơ quan khí tượng, nhất là cảnh báo giông lốc, áp thấp, triều cường. Kết hợp cả hai, vừa nhìn trời vừa xem tin, là cách người trong xã đang làm.

Chuẩn bị theo mùa cho một gia đình trong xã

Gom lại những việc nên làm trước mỗi mùa, cho cả nhà ở lẫn sản xuất nhỏ. Không phải nhà nào cũng cần đủ, chọn theo hoàn cảnh:

Bảng chỉ là khung gợi ý. Lịch cụ thể của từng nghề như vụ muối, vụ tôm nên theo hướng dẫn của cán bộ kỹ thuật và kinh nghiệm của người làm lâu năm trong xã.

Câu hỏi thường gặp

Mùa nào đi An Thới Đông dễ chịu nhất?

Đầu và giữa mùa khô, khoảng từ tháng 12 tới tháng 3, trời ít mưa, sáng sớm mát, đường khô ráo, ruộng muối đang vụ. Tháng 4 rất nắng nóng. Mùa mưa cảnh xanh hơn nhưng hay có giông chiều, nhiều muỗi; cuối năm có triều cường có thể ngập đường thấp.

Gió chướng thổi từ hướng nào?

Gió chướng là gió mùa khô thổi từ hướng đông, đông nam vào đất liền, mạnh nhất khoảng cuối năm tới đầu năm sau. Nó thổi ngược hướng dòng sông chảy ra biển, đẩy nước biển vào sâu hơn và làm mặt sông nổi sóng.

Mặn lên có ảnh hưởng nước uống không?

Nước máy do hệ thống cấp nước cung cấp được xử lý riêng. Nhà dùng giếng đào nông hoặc trữ nước rạch có thể thấy nước lợ, mặn hơn trong mùa khô. Không nên dùng nước nhiễm mặn để uống, nấu ăn lâu dài; trữ nước mưa, nước máy sạch cho sinh hoạt.

Vì sao cuối năm hay có triều cường?

Các tháng cuối năm trùng thời kỳ mực nước biển và nước sông vùng phía nam lên cao, nước thượng nguồn còn nhiều sau mùa mưa, gió chướng bắt đầu đẩy nước vào. Khi các đợt nước rong quanh rằm và mùng một rơi vào thời gian này, mực nước lên cao hơn hẳn ngày thường.

Mưa ở xã có nhiều như nội thành không?

Vùng Cần Giờ nói chung thường ít mưa hơn nội thành TP Hồ Chí Minh. Tuy vậy mùa mưa ở xã vẫn có giông, có ngày mưa dầm, và lượng mưa mỗi năm khác nhau. Số liệu cụ thể nên xem ở cơ quan khí tượng thuỷ văn.

Khi có giông mà đang ở ruộng muối thì làm sao?

Vào chỗ trú kín như nhà, chòi có mái chắc càng sớm càng tốt. Không đứng giữa ruộng trống, không trú dưới cây đơn độc, bỏ vật dụng kim loại dài xuống. Nếu không kịp, ngồi thấp xuống, hai chân khép sát, tránh xa mặt nước và hàng rào kim loại.