Rừng ngập mặn ở xã An Thới Đông: rừng đước phía Lý Nhơn nhìn từ người trong xã

Phần phía đông và phía nam xã An Thới Đông là rừng ngập mặn, dày nhất về hướng vùng Lý Nhơn cũ và khu Vàm Sát. Rừng ở đây phần lớn là rừng đước trồng lại sau chiến tranh, xen với mắm, bần, dừa nước dọc sông rạch, thuộc diện rừng phòng hộ của vùng Cần Giờ. Đối với xã, rừng là tấm chắn gió và sóng, là chỗ giữ bờ, là nơi sinh sản của cá tôm và là sinh kế của những hộ nhận giữ rừng.

Người ở nội thành nghe "rừng Cần Giờ" thường nghĩ tới khu du lịch. Người An Thới Đông nhìn rừng mỗi ngày từ đường đi, từ bờ ao, từ ghe trên rạch. Bài này kể khu rừng ấy theo góc của người trong xã: rừng nằm ở đâu, một khoảnh rừng có cấu trúc thế nào từ mép sông vào trong, vì sao cây thẳng hàng, rừng làm gì cho xã, và cách cư xử khi đi gần hoặc đi vào rừng. Bức tranh khu dự trữ sinh quyển của cả vùng có ở trang tổng quan, không lặp lại ở đây.

Rừng nằm ở đâu trong xã

Đi từ đường Rừng Sác rẽ vào xã, rừng là thứ đầu tiên và cuối cùng bạn thấy. Đường Rừng Sác chạy xuyên giữa vùng rừng phòng hộ, nên phần phía đông của xã giáp với một dải rừng liền khối. Đi vào khu dân cư An Thới Đông cũ, rừng lùi ra sau lưng những dãy nhà, ao vuông và ruộng; đi tiếp về hướng Lý Nhơn và Vàm Sát, rừng lại áp sát hai bên đường, rạch nhiều hơn, nhà thưa hơn.

Ven sông Soài Rạp cũng có những dải rừng hẹp hơn: mắm, bần và dừa nước mọc ở mép nước, có đoạn dày, có đoạn đã mất vì bờ lở hay vì người lấn ra làm ao. Những dải rừng ven sông này không lớn nhưng rất quan trọng, vì chúng đứng ngay trước khu dân cư và là lớp giảm sóng đầu tiên.

Ranh giới giữa rừng và đất sản xuất trong xã thường là một con kênh, một bờ bao hay một con đường. Phía bên này là ao vuông, ruộng muối có chủ; phía bên kia là rừng phòng hộ có đơn vị quản lý. Nhìn trên ảnh vệ tinh sẽ thấy rõ đường ranh ấy như một nét kẻ giữa màu xanh sẫm của rừng và màu nâu, màu trắng của ao và ruộng. Người mua, thuê đất trong xã nên biết rõ thửa đất của mình nằm ở bên nào của nét kẻ đó.

Khu sinh thái Vàm Sát nằm trong vùng rừng thuộc Lý Nhơn cũ, bên sông Vàm Sát, là nơi khách thường đến để xem đầm dơi, sân chim và đi xuồng trong rạch. Với người trong xã, Vàm Sát chỉ là một góc của khu rừng mà họ đã quen từ nhỏ. Cách đi Vàm Sát từ trong xã và những gì nên xem ở đó được viết ở mục điểm đến của trang.

Cấu trúc một khoảnh rừng: từ mép sông vào trong

Nếu đi xuồng từ mặt sông vào sâu trong một con rạch, bạn sẽ thấy rừng không đồng đều mà thay đổi theo từng dải. Sát mép nước, nơi ngập lâu nhất trong ngày, là mắm và bần, có rễ thở nhô lên khỏi bùn như những que nhọn. Bần hay mọc ở bờ sông, bờ rạch nơi nước lợ nhạt hơn, tán rộng, trái tròn dẹt; mắm chịu được bùn non và mặn hơn.

Vào sâu hơn, đất cao hơn một chút, thời gian ngập ngắn hơn, là vùng của đước. Thân đước thẳng, rễ chống mọc từ thân cong xuống bùn như những chân nhện, đan dày tới mức người khó đi lọt. Đây là phần lớn diện tích rừng mà người ta thấy khi đi đường Rừng Sác. Dưới tán đước, mặt bùn tối, ẩm, có hang còng, hang cua chi chít.

Ở chỗ đất cao nhất, ít khi ngập, cây bụi như ô rô, cóc kèn và các loài chịu ngập ít hơn mọc lên; cũng là nơi có thể thấy cây giá, cây cóc. Dọc các rạch có nước ngọt pha, dừa nước mọc thành từng bụi lớn. Sự sắp xếp này không phải ai trồng mà do mỗi loài chịu ngập và chịu mặn khác nhau, tự chọn chỗ của mình qua thời gian. Rừng trồng thì đơn điệu hơn, nhưng sau vài chục năm các loài khác cũng tự len vào.

Những cây hay gặp trong rừng của xã

Không cần là nhà thực vật, người đi lại trong xã có thể nhận ra vài loài chính qua đặc điểm dễ thấy. Bảng dưới gom những loài phổ biến ở rừng ngập mặn vùng Cần Giờ, cũng là loài hay gặp quanh An Thới Đông:

Ở rừng trồng, đước chiếm ưu thế rõ rệt vì đây là loài được chọn trồng nhiều nhất. Trái bần chua được người vùng sông nước dùng nấu canh, chấm mắm; chuyện món ăn nằm ở mục món ăn sông nước của trang.

Vì sao cây thẳng hàng: rừng trồng lại sau chiến tranh

Đi đường Rừng Sác, nhiều người để ý thấy những hàng đước thẳng tắp, cao gần bằng nhau. Đó là dấu hiệu của rừng trồng. Trong chiến tranh, vùng Rừng Sác bị rải chất độc hoá học và bom đạn, nhiều khoảnh rừng bị huỷ hoại nặng. Sau năm 1975, nhất là từ cuối thập niên 1970, lực lượng lâm nghiệp cùng thanh niên xung phong và người dân đã trồng lại rừng trên diện tích lớn, chủ yếu bằng đước.

Đước được chọn vì dễ trồng bằng trụ mầm, mọc nhanh, chịu được điều kiện ngập triều và cho gỗ, củi khi tỉa thưa. Người lớn tuổi trong xã có người từng tham gia những đợt trồng rừng ấy hoặc nhớ cảnh rừng trơ trụi ngày trước. Hôm nay khu rừng đã khép tán, nhiều động vật quay lại, và vùng Cần Giờ được UNESCO công nhận là khu dự trữ sinh quyển vào năm 2000.

Lịch sử trồng rừng của cả vùng được kể kỹ ở trang về Cần Giờ. Ở góc xã, điều đáng nhớ là khu rừng sau lưng nhà mình không tự nhiên mà có: nó là công sức của nhiều thế hệ, và nó vẫn cần được giữ, vì rừng trồng một màu dễ bị tổn thương hơn rừng tự nhiên nhiều loài.

Một khu rừng, hai gương mặt theo con nước

Rừng ngập mặn thay đổi hình dạng hai lần mỗi ngày. Lúc nước lớn, nước tràn vào giữa các gốc cây, che kín rễ chống, rạch đầy tới mép rừng; đi xuồng lúc này có thể len vào những lối nhỏ, rừng trông như mọc trên mặt nước, yên và mát. Cá theo nước vào kiếm ăn dưới tán, chim đậu cao trên ngọn.

Lúc nước ròng, nước rút hết, để lộ một nền bùn xám đen dưới tán đước, rễ chống phơi ra chằng chịt, rạch chỉ còn một dòng nhỏ ở giữa. Đây là lúc còng, ba khía, cá thòi lòi ra khỏi hang, mặt bùn lăn tăn chuyển động, mùi bùn và lá mục bốc lên rõ hơn. Chim lội xuống mép rạch kiếm mồi. Xuồng lớn lúc này không vào được những rạch nhỏ, có khi phải chờ mấy tiếng.

Người trong xã đi rừng, đi rạch đều tính theo hai gương mặt ấy. Ai muốn chụp ảnh rừng soi bóng nước thì chọn giờ nước lớn; ai muốn xem sinh vật bãi bùn thì chọn nước ròng. Khách lạ đến mà không xem con nước dễ thất vọng vì rừng không giống trong ảnh, hoặc mắc kẹt vì xuồng không ra được.

Rừng làm gì cho xã An Thới Đông

Chắn gió, giảm sóng. Mùa gió chướng và những trận giông lớn, dải rừng phía ngoài làm gió yếu đi trước khi tới nhà, sóng yếu đi trước khi tới bờ. Đoạn bờ có rừng trước mặt ít bị sạt hơn đoạn bờ trơ.

Giữ đất, giữ bùn. Rễ cây giữ bùn lại, làm đất cao dần và ổn định. Không có rừng, phù sa trôi qua mà không lắng, bờ thì bị khoét.

Nuôi cá tôm. Rạch rừng là nơi con non của nhiều loài tôm cá, cua trú ẩn và lớn lên. Lá rụng phân huỷ là nguồn thức ăn ban đầu của chuỗi sinh vật dưới nước. Nghề đánh bắt và nuôi quảng canh trong xã hưởng lợi trực tiếp từ đó.

Làm mát và lọc nước. Khối rừng lớn làm không khí quanh xã dịu hơn so với vùng trống, và giữ lại một phần chất bẩn trong nước trôi qua. Không nên trông chờ rừng lọc hết rác, nhưng rừng khoẻ thì nước rạch cũng khá hơn.

Sinh kế cho người giữ rừng. Nhiều hộ ở vùng Cần Giờ nhận khoán bảo vệ rừng, được hưởng một số quyền lợi theo quy định. Chi tiết về giao khoán và nghề trong rừng thuộc mục nghề muối, tôm và rừng của trang.

Cảnh và không khí. Với người ở nội thành xuống, chính màu xanh của rừng và mùi bùn, mùi lá là lý do để chọn An Thới Đông thay vì một vùng ngoại ô khác.

Đi gần và đi vào rừng: những điều nên giữ

Rừng phòng hộ không phải công viên. Vài điều người trong xã giữ và khách nên biết:

• Không chặt, bẻ cây, không lấy trụ mầm đước, không đốt lửa trong rừng; rừng có chủ quản lý và có quy định bảo vệ.
• Không tự ý đi sâu vào rừng hoặc vào rạch rừng khi không có người dẫn; rạch rừng giống nhau, dễ lạc, nước lên làm mất lối.
• Không đặt bẫy, không bắt chim, khỉ hay các loài hoang dã; đi xuồng thì giữ yên lặng ở chỗ có chim đậu.
• Mang đồ chống muỗi, áo dài tay; muỗi trong rừng ngập mặn rất nhiều vào sáng sớm và chiều tối.
• Đi trên rễ đước và bùn rất trơn; mang giày bám tốt, không chạy, giữ trẻ con sát người lớn.
• Không xả rác: rác nhựa mắc vào rễ cây ở lại rất lâu và làm chết cây con.
• Muốn vào những khu được quản lý, hỏi trước đơn vị quản lý rừng hoặc đi theo tuyến của khu sinh thái.

Gặp người khả nghi chặt phá rừng, đánh bắt bằng điện, bằng chất độc trong rạch, có thể báo cho ban ấp, UBND xã hoặc lực lượng bảo vệ rừng; không tự đối đầu.

Câu hỏi thường gặp

Rừng ở An Thới Đông có phải rừng tự nhiên không?

Phần lớn là rừng trồng lại sau chiến tranh, chủ yếu là đước, nay đã khép tán. Xen trong đó và dọc sông rạch có các loài mọc tự nhiên như mắm, bần, dừa nước, ô rô. Qua thời gian, rừng trồng cũng có thêm nhiều loài tự len vào nên không còn đơn điệu như ban đầu.

Có được vào rừng câu cá, bắt cua không?

Rừng ở đây là rừng phòng hộ có đơn vị quản lý, nhiều khoảnh được giao khoán cho hộ dân bảo vệ. Việc ra vào, khai thác thuỷ sản trong rừng phải theo quy định và thoả thuận với người quản lý. Khách không nên tự ý vào; hỏi ấp, xã hoặc đi theo tuyến của khu sinh thái.

Vì sao rễ cây đước lại cong như vậy?

Rễ chống mọc từ thân và cành cong xuống cắm vào bùn, giúp cây đứng vững trên nền bùn mềm thường xuyên ngập triều, đồng thời có lỗ nhỏ giúp trao đổi khí khi bùn thiếu ô xy. Đó là cách đước thích nghi với môi trường ngập mặn.

Rừng ngập mặn có nhiều muỗi không?

Có, nhất là vào sáng sớm, chiều tối và mùa mưa. Khi đi gần hoặc đi vào rừng nên mặc áo dài tay, quần dài, dùng kem hoặc xịt chống muỗi. Người ở sát rừng thường dùng mùng khi ngủ và dọn chỗ nước đọng quanh nhà để giảm muỗi.

Rừng phía Lý Nhơn và rừng đường Rừng Sác có khác nhau không?

Cùng là rừng ngập mặn của vùng Cần Giờ, đều chủ yếu là đước trồng. Phía Lý Nhơn gần cửa sông Soài Rạp và khu Vàm Sát, nhiều rạch, xen ruộng muối và ao nuôi ở rìa. Rừng dọc đường Rừng Sác là một dải liền khối, người đi đường nhìn thấy rõ nhất.

Thấy người chặt phá rừng thì báo ai?

Có thể báo cho ban ấp, UBND xã hoặc lực lượng bảo vệ rừng của vùng Cần Giờ. Nên ghi lại thời gian, địa điểm, đặc điểm ghe xe nếu thấy, từ chỗ an toàn. Không tự đối đầu với người vi phạm, nhất là khi ở trong rừng vắng.