Ở An Thới Đông, những chỗ không nên xuống gồm: mép bờ sông Soài Rạp có vết nứt hoặc đang sạt, bãi bùn lúc nước ròng ở mép sông và mép rạch, bậc bến thấp lúc tàu lớn vừa chạy qua, những đoạn kè trơn rêu, và bất cứ chỗ nào nước đang lên mà bạn không biết rõ đường quay vào. Phần lớn tai nạn ven sông xảy ra với người lạ địa hình và với trẻ con không có người lớn bên cạnh.
Bài này không nhằm làm người ta sợ sông. Người trong xã sống với sông rạch cả đời và biết rõ những chỗ nào đi được, chỗ nào không. Bài ghi lại những kinh nghiệm đó cho khách từ nơi khác, và để người trong xã có cái nhắc con cháu. Về sức khoẻ, bài chỉ nêu những bước xử lý ban đầu; tình huống nặng luôn cần gọi cấp cứu và nhân viên y tế.
Sông Soài Rạp khác một con rạch nhỏ ở chỗ nào
Soài Rạp là một con sông rất rộng, nối dòng chảy từ vùng Nhà Bè ra biển, có luồng cho tàu biển ra vào các cảng phía Nhà Bè. Nước sông chịu thuỷ triều mạnh: mỗi ngày phần lớn có hai lần lên, hai lần xuống, dòng chảy đổi chiều, và ở giữa sông dòng chảy có thể rất xiết dù mặt nước trông phẳng lặng. Người bơi giỏi ở hồ bơi chưa chắc đã bơi được trong dòng như vậy.
Rạch nhỏ trong xã hiền hơn, nhưng cũng lên xuống theo triều, đáy là bùn sâu, nước đục không thấy đáy. Một đứa trẻ trượt chân xuống rạch lúc nước lớn có thể chìm ngay trong tầm tay người lớn mà người lớn không nhìn thấy. Nước đục là một trong những lý do khiến đuối nước ở vùng sông rạch nguy hiểm hơn ở hồ bơi.
Vì thế quy tắc đầu tiên rất đơn giản: không tắm sông Soài Rạp, không cho trẻ con chơi một mình ở bờ sông hay bờ rạch, không lội qua rạch khi không biết đáy. Những quy tắc này người lớn tuổi trong xã đều thuộc, nhưng khách lạ thì không.
Cũng cần nói rõ về chuyện uống rượu bia. Nhiều buổi chiều bên sông, bên vuông có cuộc nhậu nhỏ, và không ít tai nạn đuối nước ở vùng sông rạch xảy ra với người lớn đã uống. Đã uống thì không xuống xuồng, không ra mép bờ, không lội rạch, không chạy xe về qua đường ven sông lúc tối.
Bờ sạt: nhận ra trước khi bước tới
Vết nứt chạy song song với mép bờ. Đây là dấu hiệu rõ nhất của một mảng bờ đang tách ra. Đừng đứng, đừng ngồi trên phần đất phía ngoài vết nứt, dù nó trông còn chắc.
Mép bờ hàm ếch, bị khoét lõm bên dưới. Nước và sóng tàu khoét vào chân bờ, để lại một mái đất nhô ra phía trên. Đứng trên mái đất đó là đứng trên một cái bẫy.
Cây nghiêng ra phía sông, rễ trơ ra. Hàng cây đột ngột nghiêng, rễ lộ ra khỏi đất cho thấy đất quanh gốc đã bị cuốn đi. Tránh xa khu vực đó.
Có rào chắn, biển cảnh báo của địa phương. Ở những đoạn từng sạt lở, chính quyền và người dân có khi đã đặt rào, cắm cọc cảnh báo. Không vượt qua, không gỡ rào để vào chụp ảnh.
Đất ướt sau mưa lớn hoặc sau triều cường. Đất bờ ngậm nước nặng hơn và yếu hơn, dễ sạt hơn những ngày khô. Sau những đợt mưa lớn hay triều cường cao, càng nên đứng lùi vào trong.
Sóng tàu: thứ người lạ hay không để ý
Tàu lớn chạy trên luồng sông Soài Rạp tạo ra những đợt sóng lan dần vào bờ. Điều đáng nói là sóng thường tới bờ sau khi tàu đã đi qua một lúc, nên người đứng ở mép nước, ở bậc bến thấp, đang mải nhìn theo con tàu có khi bị bất ngờ. Sóng tàu có thể hắt mạnh lên bậc bến, làm ướt người, làm trượt chân, làm chòng chành ghe xuồng đang neo.
Ở những đoạn bờ đất, sóng tàu đánh vào chân bờ ngày qua ngày là một trong những nguyên nhân góp phần làm bờ bị khoét và sạt. Vì thế, sóng tàu vừa là nguy hiểm trước mắt vừa là lý do để không ngồi sát mép những đoạn bờ đất yếu.
Cách xử lý đơn giản: khi thấy tàu lớn chạy qua, lùi lên chỗ cao hơn, bế trẻ con lên, chờ vài đợt sóng qua hết rồi mới quay lại chỗ cũ. Nếu đang ở trên xuồng nhỏ gần bờ, ngồi yên, bám mạn, để người lái xoay mũi xuồng đón sóng.
Bị lún bùn ở bãi ven sông, ven rạch: làm gì từng bước
Bãi bùn lúc nước ròng ở mép sông, mép rạch trông có vẻ khô ráo nhưng bên dưới có thể rất mềm. Nếu chẳng may bị lún:
- Dừng lại, không giãy giụa, không cố giật mạnh một chân ra; càng giật, bùn càng hút và chân kia càng lún.
- Ngả người ra sau hoặc sang một bên để dàn trọng lượng lên diện tích rộng hơn.
- Lắc nhẹ chân qua lại để nước và không khí lọt vào quanh chân, rồi rút từ từ.
- Bỏ dép lại nếu cần; không cúi xuống moi dép trong khi chân kia còn đang lún.
- Rút được chân rồi thì bò, trườn trên mặt bùn về phía chỗ cứng thay vì đứng dậy bước tiếp.
- Không tự thoát được thì gọi người giúp ngay, nhất là khi nước đang lên; người giúp đưa gậy, ván, dây từ chỗ cứng, không lội tới sát.
Cách phòng tốt nhất là không đi xuống bãi bùn mép sông khi không có người địa phương dẫn, tránh những chỗ trông nhẵn bóng, có nước đọng mỏng trên mặt, sát mép lạch, sát gốc cây.
Trẻ con và bờ nước: những luật không có ngoại lệ
Đuối nước là mối nguy lớn với trẻ em ở vùng sông rạch. Đối với gia đình trong xã cũng như khách, có vài luật không nên có ngoại lệ: trẻ nhỏ không bao giờ ở gần bờ sông, bờ rạch, bờ vuông mà không có người lớn trong tầm tay; không cho trẻ tắm sông, tắm rạch; không để trẻ tự đi đò, đi xuồng mà không mặc áo phao.
Người lớn trông trẻ ở bờ nước cần thật sự trông, không vừa trông vừa xem điện thoại, nói chuyện. Một đứa trẻ trượt chân xuống nước đục có thể biến mất khỏi tầm mắt chỉ trong vài giây, và không kêu được. Khi đi cùng nhiều trẻ, phân công rõ người lớn nào trông trẻ nào.
Dạy trẻ biết bơi và biết kỹ năng an toàn dưới nước là điều tốt, nhưng biết bơi trong hồ không có nghĩa là an toàn trong sông có dòng chảy và nước đục. Với trẻ sống ở xã, nên cho học bơi ở nơi có người hướng dẫn, và dạy kỹ những điều không được làm ở sông rạch.
Mang gì và mặc gì khi đi chơi ven sông
Một buổi đi chơi ven sông, ven rạch nên chuẩn bị những thứ sau:
- Giày hoặc dép quai hậu đế bám; không đi chân trần trên bãi vì vỏ hàu, vỏ ốc sắc.
- Áo phao cho trẻ nếu có kế hoạch xuống xuồng hoặc chơi gần mép nước.
- Điện thoại sạc đầy, biết số khẩn cấp và biết mô tả mình đang ở khu nào.
- Nước sạch để rửa vết thương nếu bị trầy xước.
- Túi sơ cứu nhỏ: băng gạc, băng dán, dung dịch sát khuẩn.
- Thuốc chống muỗi, mũ, áo dài tay.
- Quần áo dự phòng và túi ni lông đựng đồ ướt, vì đi ven sông rất dễ bị sóng tàu hắt hoặc lấm bùn.
- Đèn pin nhỏ nếu có khả năng về muộn; đường ven sông trong xã thưa đèn.
Báo cho người nhà biết bạn đi khu nào, dự định về lúc nào. Ở những đoạn bờ sông vắng, đây là điều có thể quyết định mọi thứ nếu có sự cố.
Đừng mang theo đồ quý giá không cần thiết. Thứ gì rơi xuống sông Soài Rạp hay xuống rạch bùn gần như không lấy lại được, và cố với theo một chiếc điện thoại vừa rơi là cách nhiều người trượt chân xuống nước.
Khi có chuyện: những việc đầu tiên
Thấy người rơi xuống nước, đừng vội nhảy xuống nếu bạn không được huấn luyện cứu đuối. Rất nhiều trường hợp người cứu cũng gặp nạn. Thay vào đó, la lớn gọi người xung quanh, ném cho người dưới nước bất cứ vật gì nổi được như áo phao, can nhựa, phao, thân cây chuối, đưa gậy, sào, dây từ trên bờ. Người lái xuồng, ghe gần đó thường là người cứu được nhanh nhất.
Gọi cấp cứu ngay khi có người đuối nước, bất tỉnh, khó thở hay bị thương nặng, nói rõ mình đang ở xã An Thới Đông, gần chỗ nào dễ nhận ra như bến, cầu, trường, nhà ai. Trong lúc chờ, người biết sơ cứu thì làm theo những gì đã được học; người không biết thì làm theo hướng dẫn của nhân viên y tế qua điện thoại.
Với vết thương nhỏ như trầy xước do vỏ hàu, rửa thật kỹ bằng nước sạch, lấy hết bùn và mảnh vỏ, sát khuẩn, băng sạch, rồi theo dõi. Nếu vết thương sưng đỏ lan rộng, đau tăng, chảy mủ, sốt, hoặc người bị thương có bệnh nền như tiểu đường, đi khám sớm ở cơ sở y tế gần nhất. Đừng tự mua thuốc uống.
Sông là nhà của người trong xã: ở lại trên bờ là cách tôn trọng
Phần lớn bờ sông, bãi bồi, bờ rạch ở An Thới Đông không phải là bãi tắm hay khu vui chơi. Đó là nơi người dân neo ghe, đặt lú, nuôi tôm, giữ rừng, là nơi đi lại hằng ngày của họ. Khách đi đúng lối, đứng trên bờ, không xuống bãi tuỳ tiện vừa an toàn cho mình vừa không làm phiền sinh kế của người khác.
Ở những chỗ có người địa phương làm việc, cách an toàn nhất là hỏi họ. Người trong xã biết chỗ nào bùn cứng, chỗ nào bờ vừa sạt, giờ nào nước lên. Một câu hỏi lễ phép thường đổi lại được một lời chỉ dẫn quý hơn mọi tấm biển. Và nếu họ bảo đừng xuống, thì đừng xuống.
Cảnh đẹp nhất của bờ sông Soài Rạp, của các con rạch, của bãi bồi lúc nước ròng hoàn toàn có thể ngắm từ trên bờ. Không tấm ảnh nào đáng để đánh đổi một tai nạn, và không chuyến đi nào vui nếu phải kết thúc ở phòng cấp cứu.
Với người trong xã, việc giữ bờ sông an toàn còn là việc chung: báo cho chính quyền xã khi thấy đoạn bờ mới nứt, mới sạt; nhắc khách lạ khi thấy họ ra sát mép; cùng xóm giềng trông trẻ con mùa nước lớn. Những việc nhỏ đó giữ được nhiều hơn người ta nghĩ.
Câu hỏi thường gặp
Có được tắm sông Soài Rạp ở An Thới Đông không?
Không nên. Sông rất rộng, dòng chảy đổi chiều theo triều và có thể rất xiết, có sóng tàu lớn, bờ có đoạn sạt lở, đáy là bùn sâu và nước đục. Không có chỗ nào là bãi tắm an toàn; ngắm từ trên bờ là đủ.
Làm sao biết đoạn bờ sông nào đang có nguy cơ sạt?
Để ý vết nứt chạy song song mép bờ, mép bờ bị khoét lõm bên dưới, cây nghiêng ra sông với rễ trơ, và rào chắn hay biển cảnh báo của địa phương. Sau mưa lớn hoặc triều cường cao, đất bờ yếu hơn; đứng lùi xa mép.
Vì sao sóng tàu lại nguy hiểm khi đứng ở bến?
Sóng do tàu lớn tạo ra thường tới bờ sau khi tàu đã qua một lúc, nên người đứng ở mép nước dễ bị bất ngờ. Sóng có thể hắt mạnh lên bậc bến, làm trượt chân, làm chòng chành xuồng neo. Thấy tàu qua thì lùi lên cao, bế trẻ lên.
Thấy người rơi xuống sông thì nên làm gì?
Không vội nhảy xuống nếu không được huấn luyện cứu đuối. La lớn gọi người, ném vật nổi, đưa gậy, sào, dây từ trên bờ, nhờ người lái ghe xuồng gần đó. Gọi cấp cứu ngay, nói rõ vị trí trong xã, và làm theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Bị vỏ hàu cắt chân khi xuống bãi thì xử lý thế nào?
Rửa thật kỹ bằng nước sạch, lấy hết bùn và mảnh vỏ, sát khuẩn, băng sạch. Theo dõi vài ngày; nếu sưng đỏ lan rộng, đau tăng, chảy mủ hoặc sốt, hay người bị có bệnh nền như tiểu đường, đi khám sớm. Không tự mua thuốc uống.
Trẻ em trong xã có nên học bơi không?
Nên, ở nơi có người hướng dẫn. Nhưng biết bơi trong hồ không có nghĩa là an toàn trong sông có dòng chảy và nước đục. Song song với học bơi, cần dạy trẻ không tắm sông rạch, không chơi một mình ở bờ nước và luôn mặc áo phao khi đi xuồng.