An Thới Đông theo mùa: tháng nào có muối, tháng nào rừng xanh, tháng nào nước lớn

An Thới Đông có hai mùa chính như cả vùng Nam Bộ: mùa khô từ khoảng tháng mười hai tới tháng tư năm sau, là mùa ruộng muối trắng đồng, trời trong, gió chướng thổi mạnh; và mùa mưa từ khoảng tháng năm tới tháng mười một, là mùa rừng xanh mướt, rạch đầy nước, chiều hay có giông. Chồng lên hai mùa đó là nhịp triều cường, lên cao nhất vào các tháng cuối năm, khi nhiều đoạn đường thấp ven sông có thể bị nước tràn vào giờ triều đỉnh.

Bài này đi qua từng giai đoạn trong năm để người trong xã biết lúc nào nên dẫn khách đi đâu, và người từ nơi khác biết chọn thời điểm về. Ranh giới các mùa thay đổi theo từng năm; thời tiết thật của mỗi ngày nên xem trên bản tin dự báo, còn con nước thì xem lịch triều hoặc hỏi người địa phương.

Khí hậu của một xã ven sông nước lợ

An Thới Đông nằm ở phía tây vùng Cần Giờ, sát sông Soài Rạp, giữa mạng rạch và rừng ngập mặn. Khí hậu ở đây là khí hậu nhiệt đới gió mùa của TP.HCM, nhưng mang nét riêng của vùng ven biển: gió nhiều hơn, độ mặn của nước thay đổi theo mùa, và lượng mưa nhìn chung ít hơn khu nội thành. Người sống ở đây cảm nhận mùa không chỉ qua trời mưa hay nắng mà qua nước: nước ngọt hay nước mặn, nước lớn hay nước ròng.

Mùa khô, nước sông và rạch mặn hơn vì lượng nước ngọt từ thượng nguồn đổ về giảm, nước biển lấn sâu vào. Đây chính là điều kiện để làm muối, và cũng là lúc người nuôi tôm phải canh độ mặn kỹ. Mùa mưa, nước ngọt từ trên đổ về nhiều, nước rạch bớt mặn, cây cối bừng xanh, nhưng ruộng muối phải ngưng.

Hiểu được cái nhịp mặn ngọt này, bạn sẽ hiểu vì sao cùng một cánh đồng, mùa này là ruộng muối trắng, mùa kia là mặt nước lặng; vì sao cùng một con rạch, mùa này trong và mặn, mùa kia đục phù sa. Cảnh quê ở An Thới Đông không đứng yên; nó chuyển theo nước.

Nhiệt độ ở đây nóng quanh năm, chênh lệch giữa các tháng không lớn như miền Bắc; cái làm nên mùa là mưa, gió và nước. Vì vậy, khi hỏi người trong xã về thời tiết, họ thường trả lời bằng chuyện nước: đang nước mặn hay nước ngọt, nước lớn mấy giờ, năm nay triều cường lên cao hay thấp.

Một năm ở An Thới Đông nhìn qua cảnh

Bảng dưới là khung chung cho người muốn chọn thời điểm. Các mốc tháng chỉ là ước chừng; mỗi năm mùa mưa có thể tới sớm hoặc muộn vài tuần.

Tết Nguyên đán thường rơi vào giữa mùa khô, là lúc nhiều người con xa xã về quê, chợ đông, đường làng có không khí. Khách về dịp này nên đặt chỗ ở trước và chuẩn bị tinh thần cho phà đông.

Mùa khô: mùa của muối, gió và trời trong

Từ khoảng tháng mười hai, khi mưa đã dứt hẳn, ruộng muối vùng Lý Nhơn cũ bắt đầu vào vụ. Diêm dân dọn ruộng, đắp bờ, trải bạt, dẫn nước. Vài tuần sau, những ô kết tinh đầu tiên cho muối, và từ đó tới khoảng tháng tư, tháng năm, buổi sáng sớm và chiều muộn nào cũng thấy người cào muối, những đống muối trắng mọc dần bên bờ ruộng.

Mùa khô cũng là mùa gió chướng, gió từ hướng đông bắc thổi mạnh vào những tháng đầu mùa. Gió làm mặt rạch gợn sóng, tàu lá dừa nước nghiêng ngả, và giúp nước trên ruộng muối bốc hơi nhanh hơn. Với người đạp xe, gió chướng là thử thách trên đoạn đường thẳng; với người đứng trên tháp quan sát ở Vàm Sát, gió mạnh là lý do để giữ chặt mũ và điện thoại.

Trời mùa khô trong, tầm nhìn xa, hoàng hôn trên sông Soài Rạp rõ nét với mặt trời chạm nước. Đây là mùa dễ đi nhất: đường khô, ít muỗi hơn mùa mưa, không có giông chiều. Nhưng cũng là mùa nắng gắt, nhất là tháng ba, tháng tư; mọi hoạt động ngoài trời nên dồn vào sáng sớm và chiều muộn.

Mùa mưa: mùa rừng xanh và mây đẹp

Khoảng tháng năm, những cơn mưa đầu mùa tới, thường là mưa rào buổi chiều, nhanh và mạnh. Chỉ sau vài trận, rừng ngập mặn quanh Vàm Sát đổi màu, xanh đậm và bóng hơn. Ruộng muối dần ngưng sản xuất; một số ô được để trống, một số được dùng cho việc khác tuỳ nhà.

Giữa mùa mưa, các con rạch đầy nước, xuồng đi được sâu hơn vào rừng. Mây trời mùa này là thứ đáng xem nhất: những đám mây tích lớn dựng đứng trên rừng buổi chiều, những dải mưa xa như tấm màn kéo ngang sông Soài Rạp, và sau mưa là bầu trời rửa sạch, ráng chiều rực hơn hẳn mùa khô.

Đổi lại, mùa mưa có muỗi nhiều, nhất là ở bìa rừng và ven rạch lúc chạng vạng; đường làng có đoạn lầy, trơn; và giông chiều có thể kéo tới rất nhanh, kèm sấm sét. Người đi mùa này nên đi buổi sáng, mang áo mưa, theo dõi bầu trời phía sông, và không lên tháp quan sát hay ra giữa ruộng trống khi trời có sấm chớp.

Triều cường cuối năm: chuyện người trong xã quen sống cùng

Khi nào. Triều cường ở vùng TP.HCM thường lên cao nhất vào các tháng cuối năm, quanh khoảng tháng mười tới tháng mười hai dương lịch, mạnh nhất vào những ngày quanh rằm và mùng một âm lịch. Lịch cụ thể từng đợt được cơ quan khí tượng thuỷ văn thông báo trước.

Thấy gì. Vào giờ triều đỉnh, nước sông và rạch dâng cao, có thể tràn qua bờ, vào một số đoạn đường thấp ven sông, vào sân những nhà nền thấp. Mặt sông Soài Rạp lúc đó như rộng hơn hẳn.

Người trong xã làm gì. Nhiều nhà đã nâng nền, đắp bờ, kê đồ đạc lên cao, canh giờ triều để đi lại. Người nuôi tôm lo gia cố bờ vuông. Những chuyện này là nếp sống quen, không phải tai hoạ bất ngờ.

Khách lạ nên làm gì. Xem lịch triều trước khi đi; tránh giờ triều đỉnh khi phải qua những đoạn đường thấp; không chạy xe vào chỗ nước ngập không biết sâu nông; rửa xe bằng nước ngọt sau khi đi qua nước mặn.

Những dịp trong năm có không khí riêng

Ngoài Tết, mỗi xóm, mỗi đình trong vùng có những dịp cúng lễ riêng theo nếp Nam Bộ, như lễ Kỳ Yên ở đình làng, thường là dịp bà con tụ họp, có khi có hát bội, có cỗ. Ngày cụ thể của từng nơi khác nhau; muốn biết thì hỏi người trong xóm, và nếu được mời thì đến như khách, ăn mặc kín đáo, giữ phép lịch sự.

Ở phía nam vùng Cần Giờ, lễ Nghinh Ông ở khu Cần Thạnh, nay thuộc xã Cần Giờ, là lễ hội lớn của ngư dân cả vùng; nhiều người An Thới Đông cũng đi dự. Đó là chuyện của xã láng giềng, được nhắc ở đây để người muốn về dịp lễ biết sắp xếp thời gian.

Với người làm nghề, mùa thu hoạch tôm, những ngày cuối vụ muối cũng là những dịp có không khí riêng: xe thương lái ra vào, người làm thuê đông hơn, quán xá trong xóm tấp nập hơn. Khách tình cờ gặp những ngày này sẽ thấy một An Thới Đông bận rộn, khác hẳn những buổi trưa vắng lặng.

Nếu muốn về đúng dịp, đừng dựa vào ngày đã đọc ở đâu đó trên mạng mà hỏi thẳng người quen trong xã. Lịch cúng đình, lịch thu hoạch đều có thể xê dịch theo năm, theo con nước, theo quyết định của từng nhà, từng ban tổ chức; một cuộc điện thoại hỏi trước giúp tránh chuyến về hụt.

Chọn thời điểm theo việc muốn làm

Nếu bạn biết mình muốn thấy gì, chọn thời điểm sẽ dễ hơn. Gợi ý ngắn gọn:

• Ngắm và chụp ruộng muối: mùa khô, rạng sáng hoặc chiều muộn.
• Xem rừng xanh nhất, đi xuồng sâu: giữa mùa mưa, buổi sáng, chọn giờ nước lớn.
• Leo tháp nhìn xa: mùa khô, sáng sớm sau một đêm có gió, không khí trong.
• Ngắm hoàng hôn trên sông Soài Rạp: quanh năm; mùa khô cho mặt trời chạm nước, mùa mưa cho ráng mây.
• Đạp xe: mùa khô, xuất phát thật sớm, xem hướng gió; tránh giờ triều đỉnh cuối năm.
• Về quê ăn Tết, gặp người: dịp Tết Nguyên đán, chuẩn bị cho phà đông.

Mùa nào cũng có cái để xem; chỉ có những giờ không nên ra ngoài: giữa trưa nắng gắt của mùa khô và những buổi chiều giông của mùa mưa.

Một gợi ý cho người trong xã: ghi lại cảnh nhà mình qua bốn mùa

Người sống lâu ở một nơi thường quen mắt đến mức không thấy cảnh thay đổi. Một cách đơn giản để thấy lại là chọn một chỗ quen, như bờ ruộng trước nhà, cây cầu qua rạch, khúc bờ sông, rồi chụp một tấm ảnh ở cùng góc đó mỗi tháng một lần. Sau một năm, bạn có một chuỗi ảnh cho thấy ruộng muối trắng rồi lặng nước, rừng ngả vàng rồi xanh mướt, nước rạch trong rồi đục.

Chuỗi ảnh như vậy có giá trị hơn người ta nghĩ: nó cho con cháu thấy quê mình từng ra sao, ghi lại những thay đổi như ruộng muối chuyển sang vuông tôm, đường mới đắp, nhà mới nâng nền. Với vùng đất đang thay đổi nhanh như Cần Giờ, những ghi chép nhỏ của người trong cuộc là thứ không ai khác làm thay được.

Và khi có khách hỏi "về An Thới Đông mùa nào đẹp", bạn có thể đưa họ xem chuỗi ảnh ấy, để họ tự chọn mùa mình thích.

Câu hỏi thường gặp

Về An Thới Đông mùa nào đẹp nhất?

Tuỳ muốn xem gì. Mùa khô, khoảng tháng mười hai tới tháng tư, có ruộng muối trắng, trời trong, đường khô dễ đi. Mùa mưa, khoảng tháng năm tới tháng mười một, rừng xanh mướt, rạch đầy nước, mây đẹp nhưng muỗi nhiều và hay có giông chiều.

Ruộng muối ở đây làm vào những tháng nào?

Ruộng muối làm vào mùa khô, thường bắt đầu khoảng tháng mười hai và kéo dài tới khoảng tháng tư, tháng năm năm sau, tuỳ năm mưa sớm hay muộn. Mùa mưa phần lớn ruộng muối ngưng sản xuất.

Triều cường ở An Thới Đông lên cao vào lúc nào?

Triều cường thường cao nhất vào các tháng cuối năm, mạnh nhất quanh những ngày rằm và mùng một âm lịch. Giờ triều đỉnh mỗi ngày khác nhau; xem lịch triều do cơ quan khí tượng thuỷ văn thông báo hoặc hỏi người địa phương.

Gió chướng là gì và ảnh hưởng thế nào?

Gió chướng là gió mùa đông bắc thổi mạnh vào những tháng đầu mùa khô ở Nam Bộ. Ở An Thới Đông, gió chướng giúp ruộng muối mau khô nước, nhưng làm đạp xe ngược gió vất vả và làm gió trên tháp quan sát rất mạnh.

Đi An Thới Đông mùa mưa cần chuẩn bị gì?

Đi buổi sáng, mang áo mưa, thuốc chống muỗi, giày dép bám đường. Theo dõi bầu trời phía sông; khi có sấm chớp thì vào chỗ trú, không lên tháp quan sát, không đứng giữa ruộng trống, không ra bờ sông.

Dịp Tết về An Thới Đông có gì đặc biệt?

Tết rơi vào giữa mùa khô, trời đẹp, nhiều người con xa xã về quê, chợ và đường làng đông vui. Phà Bình Khánh và đường Rừng Sác có thể đông hơn bình thường, nên xuất phát sớm và chuẩn bị chỗ ở trước nếu ngủ lại.