Chạy chậm qua đường làng An Thới Đông là cách xem cảnh quê không cần vé: hai bên đường là những vuông tôm có máy quạt nước quay trắng bọt, những căn chòi canh dựng cao bên bờ vuông, hàng dừa nước dọc mép rạch, những ngôi nhà nền cao tránh triều và những cây cầu nhỏ bắc qua con rạch nước lợ. Đây là phần đời sống mà khách từ nội thành thường chạy vụt qua trên đường vào Vàm Sát, nhưng lại là phần nói nhiều nhất về vùng đất này.
Bài này viết như một cách nhìn cho người muốn dạo một buổi: biết mình đang nhìn thấy gì, vì sao nhà lại xây như thế, vì sao vuông tôm lại có máy quạt, và cư xử thế nào khi đi qua nơi người ta đang sống và làm ăn. Tên ấp, tên rạch cụ thể không nêu ở đây khi chưa kiểm chắc; cảnh thì đi tới đâu cũng gặp.
Đọc một vuông tôm từ ngoài đường
Vuông tôm là cách người vùng nước lợ gọi những khoảnh ao nuôi tôm lớn, bao quanh bằng bờ đất. Nhìn từ đường, bạn sẽ thấy hai kiểu khá rõ. Kiểu thứ nhất là vuông rộng, nước tĩnh, bờ có cây cỏ, có khi xen dừa nước hay cây bần; đó thường là vuông nuôi theo lối quảng canh hoặc quảng canh cải tiến, dựa nhiều vào nước triều và nguồn thức ăn tự nhiên.
Kiểu thứ hai là ao nhỏ hơn, vuông vức, có khi lót bạt nhựa, mặt nước sủi bọt trắng vì những dàn máy quạt nước quay liên tục. Đó là ao nuôi thâm canh, mật độ tôm dày hơn, cần quạt nước để đưa thêm khí vào nước cho tôm thở, cần chăm sóc kỹ hơn và tốn điện hơn. Tiếng máy quạt rì rì đêm ngày là âm thanh quen của nhiều xóm trong xã.
Ở mỗi vuông thường có một cái cống nhỏ nối ra rạch, để lấy nước vào và xả nước ra theo con nước. Người nuôi canh giờ triều để thay nước. Nhìn thấy một cái cống đang mở, nước chảy xiết, bạn đang thấy đúng cái cách cả vùng sống theo thuỷ triều.
Những thứ nhỏ dọc đường mà người lạ hay bỏ qua
Chòi canh bên bờ vuông. Những căn chòi nhỏ dựng trên cọc hoặc trên bờ vuông là nơi người nuôi ngủ lại canh tôm, nhất là những đêm sắp thu hoạch. Chòi thường có võng, có đèn, có con chó giữ vuông.
Dàn lưới, lú, dụng cụ phơi trước nhà. Nhiều nhà trong xã vừa nuôi tôm vừa đánh bắt trên rạch, trên sông. Lưới phơi trên sào, những chiếc lú xếp chồng trước hiên là dấu hiệu của nghề sông nước.
Ghe xuồng buộc dưới chân nhà. Nhà ven rạch thường có một chiếc xuồng nhỏ buộc ở bậc nước sau nhà, dùng đi thăm vuông, đi đặt lú, chở đồ. Ở đây, xuồng vẫn là phương tiện như chiếc xe máy.
Đống muối phủ bạt bên đường. Gần vùng ruộng muối, có những đống muối lớn được phủ bạt chờ thương lái tới lấy. Đó là thành quả của nhiều ngày nắng.
Hàng cây bần, cây mắm sát mép nước. Những cây này đứng ở ranh giữa vuông và rạch, giữ đất bờ khỏi lở. Mùa có trái bần, người trong xóm hái về làm món ăn quen của vùng nước lợ.
Vì sao nhà ở đây xây nền cao, cửa hướng ra rạch
Đất An Thới Đông thấp, nằm sát sông Soài Rạp và giữa mạng rạch chằng chịt. Mỗi năm, vào các tháng triều cường cuối năm, nước có thể dâng cao hơn mặt đường ở những đoạn trũng. Vì thế, nhiều nhà trong xã đã nâng nền, có nhà nâng nhiều lần qua các năm, nên bạn sẽ thấy có nhà bậc thềm cao vượt hẳn mặt đường, có nhà cũ thì nền lại thấp hơn đường mới đắp.
Nhà xưa ở vùng sông nước thường quay mặt ra rạch, vì ngày trước đi lại chủ yếu bằng ghe xuồng; con đường bộ phía sau là thứ mới có sau này. Ngày nay nhiều nhà xây mới quay ra đường, nhưng vẫn giữ bậc nước, cầu ván phía sau để xuống xuồng. Một ngôi nhà có cả hai mặt tiền, một ra đường một ra rạch, là kiểu nhà rất đặc trưng.
Đi qua các xóm, bạn sẽ để ý nhiều nhà có lu, bồn chứa nước đặt trước sân hoặc trên cao. Đó là vì nước sông rạch quanh đây nhiễm mặn, không dùng trực tiếp được; nước sinh hoạt phải trữ, phải dẫn từ hệ thống cấp nước hoặc hứng nước mưa. Những chiếc lu, chiếc bồn ấy cũng là một phần của cảnh quê vùng nước lợ.
Mái tôn, vách tôn hay vách gạch mỏng cũng là chuyện của khí hậu và đất: đất yếu không chịu được nhà nặng, gió và hơi muối làm vật liệu xuống cấp nhanh. Hiểu như vậy, nhìn một xóm nhà thấp, mái tôn, nền cao bên rạch, bạn sẽ không thấy đó là cảnh nghèo mà là cách thích nghi rất hợp lý với một vùng đất nằm giữa nước.
Lộ trình gợi ý cho một buổi dạo
Không có lộ trình nào chuẩn, vì mỗi người ở mỗi đầu xã. Một khung dạo thong thả trong khoảng nửa buổi có thể như sau:
- Bắt đầu từ đoạn gần đường Rừng Sác, nơi có quán xá, cây xăng; ăn sáng, mua nước.
- Rẽ vào đường làng về phía Lý Nhơn cũ, chạy thật chậm, dừng ở những đoạn đường thẳng có lề rộng để nhìn vuông tôm.
- Ghé qua vùng ruộng muối nếu đang mùa khô, đứng trên lề đường ngắm.
- Dừng ở một cây cầu nhỏ qua rạch, đứng nhìn nước lên hoặc rút, nhìn xuồng qua lại.
- Ghé chợ hoặc một quầy bán tôm cua của người trong xóm nếu muốn mua đồ tươi mang về.
- Quay về theo đường khác nếu có, để thấy thêm một xóm mới.
Dùng ứng dụng bản đồ để biết mình đang ở đâu, nhưng đừng đi theo những lối bản đồ gợi ý nếu đó là bờ vuông, bờ ruộng hoặc đường đất nhỏ dẫn vào nhà dân. Ở lại trên đường làng chính và các nhánh có xe qua lại thường xuyên.
Đi qua nơi người ta sống: những phép lịch sự
Đường làng An Thới Đông là đường của người dân, không phải đường tham quan. Trẻ con chạy chơi, người già ngồi trước hiên, xe chở tôm chở muối ra vào, chó nhà nằm giữa đường. Chạy thật chậm qua các xóm, nhất là ở đầu cầu và khúc quanh, bấm còi nhẹ khi cần, không rồ ga.
Không vào bờ vuông, không đứng sát cống nước của nhà người ta khi chưa được phép. Vuông tôm là tài sản, có khi là cả gia sản của một nhà; người lạ lảng vảng quanh vuông dễ bị hiểu nhầm. Muốn hỏi chuyện thì đứng ngoài đường, chào trước, hỏi nhẹ nhàng. Người trong xã phần lớn cởi mở nếu thấy khách tôn trọng.
Chụp ảnh nhà cửa, người, trẻ con thì hỏi trước. Không chụp cận nhà người ta rồi đăng lên mạng với lời bình kiểu "nhà nghèo", "cuộc sống khổ cực". Đó là nhà của họ, là cách sống họ chọn hoặc đang cố gắng cải thiện; người ngoài nhìn vài phút không hiểu hết được.
Mùa nào dạo đường làng đẹp
Mùa khô, từ khoảng cuối năm đến giữa năm sau, đường khô ráo, trời trong, ruộng muối đang làm, cảnh có nhiều màu nhất: trắng của muối, xanh của dừa nước, nâu của mặt vuông, bạc của mặt rạch. Gió chướng thổi mạnh vào những tháng đầu mùa khô làm mặt nước gợn sóng, cây dừa nước nghiêng ngả, rất có không khí.
Mùa mưa, cảnh xanh mướt hơn, mây trời đẹp hơn, nhưng đường làng có đoạn lầy, có buổi chiều giông kéo tới nhanh, muỗi nhiều. Những tháng triều cường cuối năm, nhiều đoạn đường thấp bị nước tràn vào giờ nước lên cao; đây là cảnh người trong xã quen sống cùng, nhưng khách lạ không nên tự chạy vào những đoạn ngập không biết sâu nông.
Trong ngày, sáng sớm và chiều muộn vẫn là giờ đẹp nhất: mát, có nắng xiên, người làm việc ngoài vuông ngoài ruộng nhiều, chợ đông. Giữa trưa đường làng gần như vắng, nắng gắt, chỉ nên đi nếu có việc.
Một gợi ý cho người ở trong xã: thử dạo cùng một con đường vào hai mùa khác nhau, một lần lúc ruộng muối đang trắng, một lần lúc mưa đã phủ xanh bờ vuông. Cùng một con đường mà như hai vùng quê khác nhau, và khách quen của nhà sẽ có lý do để quay lại.
Cầu nhỏ qua rạch: chỗ dừng chân đáng nhất
Trên đường làng An Thới Đông có rất nhiều cây cầu nhỏ bắc qua rạch, có cầu bê tông mới, có cầu cũ hẹp chỉ vừa một xe máy. Đứng trên một cây cầu như vậy là chỗ ngắm cảnh tốt nhất của cả buổi dạo: nhìn xuôi theo con rạch thấy hai bờ dừa nước khép lại, nhìn ngược lại thấy mái nhà, bậc nước, chiếc xuồng buộc dưới chân nhà.
Dừng xe ở đầu cầu, nơi có lề rộng, rồi đi bộ lên giữa cầu; đừng dựng xe giữa cầu vì cầu hẹp, xe chở hàng không tránh được. Đứng sát lan can một bên để người khác qua lại. Nếu cầu không có lan can hoặc lan can đã yếu, đứng ở đầu cầu mà nhìn, đừng mạo hiểm.
Đứng đủ lâu trên cầu, bạn sẽ thấy nước rạch đổi chiều theo con nước: lúc chảy vào phía trong, lúc chảy ra phía sông. Bạn sẽ thấy rác, lục bình, lá dừa nước trôi theo dòng, những con cá nhỏ đớp mồi trên mặt nước, có khi một chiếc xuồng máy rẽ nước đi qua, để lại hai vệt sóng vỗ vào bờ. Đó là nhịp thở của cả xóm.
Những bữa ăn bất ngờ trên đường làng
Dạo đường làng thì đừng mong có quán ăn bày biện cho khách. Đổi lại, có những thứ chỉ gặp ở đây: một quầy nhỏ bán tôm cua mới bắt trước hiên nhà, một xe bán bánh, bán chè đi qua các xóm, một quán cà phê võng ven rạch nơi người trong xóm ngồi nghỉ trưa, một quán cơm bình dân gần chợ với món cá kèo kho, canh chua theo mùa.
Ăn ở những chỗ như vậy, nên hỏi trước giá cho rõ ràng, ăn món người địa phương đang ăn, và đừng chê món này nhạt món kia mặn so với thành phố. Khẩu vị vùng nước lợ có nét riêng, quen với nguyên liệu tươi và cách nêm đơn giản. Những món ăn sông nước của xã được viết riêng ở mục món ăn của trang.
Nếu đi cùng người già, trẻ nhỏ hoặc người có bụng yếu, mang theo đồ ăn nhẹ và nước từ nhà, chỉ thử món lạ ở mức vừa phải. Đồ hải sản tươi ngon nhất là khi được nấu chín kỹ ngay; mua về thì giữ lạnh bằng thùng đá suốt đường đi.
Câu hỏi thường gặp
Dạo đường làng An Thới Đông có cần đi theo tour không?
Không cần. Đường làng là đường công cộng, người lạ chạy xe qua bình thường. Chỉ cần chạy chậm, ở lại trên đường chính và các nhánh có xe qua lại, không vào bờ vuông hay đường đất dẫn vào nhà dân khi chưa được phép.
Vì sao ao tôm có máy quạt quay suốt?
Máy quạt nước đưa thêm khí vào nước để tôm thở, nhất là ở ao nuôi thâm canh mật độ dày. Quạt còn giúp nước lưu chuyển, gom chất thải về một chỗ. Vì thế ở những xóm nuôi tôm thâm canh, tiếng quạt rì rì gần như suốt ngày đêm.
Đi xe máy vào đường làng mùa triều cường có sao không?
Một số đoạn thấp có thể bị nước tràn vào giờ triều lên cao các tháng cuối năm. Xem lịch triều, chọn giờ khác hoặc hỏi người dân trước khi đi qua. Không cố chạy qua chỗ ngập không biết sâu nông; sau đó nên rửa xe vì nước mặn làm gỉ.
Có mua tôm cua trực tiếp ở vuông được không?
Một số hộ có bán lẻ, nhất là vào lúc thu hoạch, nhưng không phải nhà nào cũng bán. Hỏi lịch sự từ ngoài đường, không tự vào bờ vuông. Muốn chắc có đồ tươi thì ghé chợ xã vào buổi sáng.
Chụp ảnh nhà dân, trẻ con trong xóm có được không?
Nên hỏi trước, nhất là với trẻ con và khi chụp cận nhà. Không đăng ảnh kèm lời bình hạ thấp cuộc sống của người dân. Chụp cảnh rộng có vuông, rạch, hàng dừa nước là cách giữ được cái đẹp của xóm mà không làm phiền ai.
Giữa trưa có nên đi dạo đường làng không?
Không nên nếu không có việc. Giữa trưa nắng gắt, đường làng ít bóng cây, người làm việc cũng nghỉ, cảnh vắng và khó chụp. Sáng sớm và chiều muộn mát hơn, có nắng xiên và có nhiều sinh hoạt hơn.