Ruộng muối ở vùng Lý Nhơn cũ, nay thuộc xã An Thới Đông, đẹp nhất vào mùa khô, khoảng từ cuối năm tới tháng tư, tháng năm năm sau, và đẹp nhất trong ngày là lúc sáng sớm và chiều muộn, khi mặt ruộng phẳng như gương phản chiếu trời và diêm dân ra cào muối thành từng đống trắng. Cảnh này không cần vé, không có lối tham quan, nằm ngay bên đường làng; nhưng chính vì vậy, người đến xem phải nhớ mình đang đứng cạnh nơi làm việc của người khác.
Bài này viết cho người muốn ngắm và chụp ruộng muối, gồm cả người trong xã dẫn khách đi lẫn khách từ nơi khác về. Chuyện nghề muối như một sinh kế, từ kỹ thuật tới giá cả, được viết ở mục nghề muối, tôm và rừng của trang; ở đây chỉ nói đủ để hiểu mình đang nhìn thấy gì, và cách ngắm sao cho không làm hỏng một mẻ muối của ai.
Hiểu một cánh đồng muối trước khi ngắm
Nhìn từ đường, ruộng muối như một bàn cờ gồm những ô phẳng, ngăn với nhau bằng những bờ đất thấp. Các ô không giống nhau: có ô chứa nước biển hoặc nước sông mặn mới dẫn vào, có ô để nước phơi nắng cho bốc hơi dần và đậm lên, và có ô kết tinh, nơi nước đã đủ mặn để muối kết thành hạt. Nước được chuyển từ ô này sang ô khác theo thứ tự, mỗi lần đậm hơn một chút.
Ở vùng Cần Giờ, nhiều ô kết tinh được trải bạt nhựa dưới đáy để hạt muối không lẫn bùn đất, cho muối sạch và trắng hơn. Vì thế những ô kết tinh thường có màu sẫm của bạt khi còn nước, rồi chuyển dần sang trắng khi muối kết lên. Cảnh những ô bạt đen loang loáng nước xen với những ô đã phủ trắng muối là thứ khá riêng của vùng muối này.
Hiểu được cấu trúc đó, bạn sẽ thấy cánh đồng muối không phải một mặt phẳng tĩnh lặng mà là một dây chuyền đang chạy: nước đi vào, nắng và gió làm việc, người canh từng ô, rồi tới ngày thì cào. Ngắm như vậy thú vị hơn nhiều so với chỉ chụp một tấm ảnh phản chiếu.
Nếu đứng đủ lâu ở một chỗ, bạn còn thấy người làm muối điều khiển nước: mở một khe bờ cho nước chảy từ ô này sang ô kia, dùng gáo tát, dùng cào san mặt nước cho đều. Mỗi thao tác đều nhẹ và chậm, vì một ô kết tinh hỏng là mất mấy ngày nắng. Đây là chi tiết mà khách chạy xe ngang qua không bao giờ thấy.
Giờ nào thấy gì trên ruộng muối
Nhịp làm muối theo nắng. Bảng dưới đây là khung ước chừng cho mùa khô, để chọn giờ đến; nhịp thật của từng ruộng tuỳ nhà và tuỳ thời tiết.
| Giờ trong ngày | Thường thấy gì | Ghi chú khi ngắm |
|---|---|---|
| Rạng sáng | Mặt ruộng phẳng phản chiếu trời hồng, diêm dân bắt đầu ra đồng | Ánh sáng đẹp nhất để chụp; người làm sớm để tránh nắng |
| Sáng sớm | Cào muối, gom thành đống, gánh hoặc chở muối lên bờ | Đứng xa, không chắn lối người gánh muối |
| Giữa trưa | Ruộng vắng người, nắng gắt, muối kết tinh | Cảnh trắng chói, khó chụp, nóng; người làm nghỉ |
| Chiều muộn | Có ruộng cào muối lần nữa, phủ bạt đống muối | Nắng xiên, bóng người đổ dài, cảnh có chiều sâu |
| Chạng vạng | Mặt ruộng còn nước phản chiếu ráng chiều | Về sớm, vì đường quanh ruộng muối thưa đèn |
Mùa mưa, phần lớn ruộng muối ngưng sản xuất; có ruộng được dùng tạm cho việc khác hoặc để trống. Người đến xem mùa mưa sẽ thấy cảnh khác, không có những đống muối trắng.
Đứng ở đâu: chỗ nên và chỗ không nên
Đứng trên đường làng hoặc lề đường rộng. Phần lớn ruộng muối nằm sát đường; đứng trên lề đường đã đủ thấy cả cánh đồng. Dắt xe hẳn vào lề, không dựng giữa đường, vì xe chở muối, chở tôm ra vào thường xuyên.
Không bước xuống ô kết tinh. Mặt ô kết tinh là nơi muối đang thành hạt; một dấu chân, một nắm bùn rơi xuống là làm bẩn cả mẻ. Ô trải bạt dễ rách nếu bị dẫm bằng giày.
Không đi trên bờ ruộng nếu chưa được phép. Bờ ruộng muối là lối làm việc của diêm dân, hẹp và có khi trơn. Đi trên đó không xin phép giống như đi vào sân nhà người khác.
Không đứng chắn lối người gánh, chở muối. Lúc cào và chuyển muối lên bờ là lúc bận rộn nhất. Đứng gọn một bên, nhường lối, chờ họ đi qua rồi mới bước tới.
Đừng dừng xe ở khúc cua, đầu cầu. Đường làng hẹp; dừng ở chỗ khuất tầm nhìn là gây nguy hiểm cho xe sau. Đi thêm vài chục mét tới chỗ thẳng, rộng rồi hãy dừng.
Chụp ảnh ruộng muối và chụp ảnh người làm muối
Ảnh ruộng muối đẹp thường có ba thứ: ánh sáng xiên của buổi sớm hoặc buổi chiều, một mặt nước phản chiếu, và một chủ thể có hình khối như đống muối trắng, chiếc xe rùa hay bóng người. Chụp ngược sáng lúc mặt trời thấp cho những bóng người đen in trên nền trời hồng là kiểu ảnh dễ có mà ít làm phiền ai, vì người trong ảnh không nhận ra được mặt.
Chụp cận người làm thì khác. Diêm dân đang làm việc nặng dưới nắng, mồ hôi, quần áo lấm, có người không thích bị chụp. Hỏi một câu trước, nếu họ gật đầu thì chụp nhanh, không bắt tạo dáng, không bắt làm lại động tác. Nếu họ lắc đầu, cảm ơn và đi chỗ khác. Đừng giơ máy chụp trộm rồi đăng lên mạng với lời bình về "cái khổ" của họ; đó là cách nhìn từ trên xuống, không phải cách người trong xã nhìn nhau.
Muốn có ảnh tốt mà không làm phiền, cách đơn giản nhất là đứng xa, dùng ống kính chụp xa hoặc chế độ phóng của điện thoại, chụp cảnh rộng có người làm việc nhỏ trong khung. Ảnh như vậy thường kể được câu chuyện về cánh đồng hơn là một khuôn mặt cận cảnh.
Ruộng muối và những thay đổi người trong xã đều thấy
Người lớn tuổi ở An Thới Đông, Lý Nhơn hay kể ngày trước ruộng muối nhiều hơn bây giờ. Nghề muối vất vả, phụ thuộc thời tiết, giá muối lên xuống bấp bênh, nên nhiều hộ đã chuyển một phần ruộng sang nuôi tôm hoặc việc khác, người trẻ đi làm ở nội thành. Đi dọc đường làng, bạn sẽ thấy có chỗ ruộng muối nằm cạnh vuông tôm, có ô bỏ trống, có ô vẫn làm đều đặn.
Những thay đổi đó là chuyện thật của vùng đất, không cần tô hồng mà cũng không cần bi thảm hoá. Khi dẫn khách đi, có thể kể đơn giản: đây là nghề của nhiều gia đình trong xã qua nhiều thế hệ, đang co hẹp dần vì những lý do kinh tế dễ hiểu, và cảnh ruộng muối hôm nay vì thế quý hơn. Chi tiết về sinh kế, có thể đọc thêm ở mục nghề muối, tôm và rừng của trang.
Người đến ngắm cũng có thể góp một phần nhỏ: mua muối trực tiếp từ người làm nếu họ có bán, không mặc cả quá đáng, mang về dùng trong bếp. Một bao muối mua tận ruộng là món quà quê có câu chuyện, và là cách đơn giản để cảm ơn người đã cho mình đứng xem.
Chuẩn bị cho một buổi ngắm muối
Ruộng muối là nơi trống trải, không bóng cây, nắng phản từ mặt nước và muối rất gắt. Những thứ nên mang:
- Kính râm, vì ánh sáng phản từ mặt ruộng và đống muối trắng có thể làm chói mắt lâu.
- Mũ rộng vành, áo dài tay sáng màu, kem chống nắng.
- Nước uống, vì gió làm người ta không thấy nóng nhưng vẫn mất nước.
- Dép hoặc giày dễ rửa, vì đất quanh ruộng muối có thể dính nước mặn, bùn.
- Khăn ướt hoặc nước sạch để rửa tay, rửa máy ảnh nếu bị nước mặn bắn vào; muối bám lâu làm gỉ đồ kim loại.
- Túi đựng rác mang về; ruộng muối và bờ ruộng không phải chỗ bỏ chai lọ.
Sau buổi ngắm, nên lau xe máy, nhất là phần dưới gầm, nếu đã chạy qua những đoạn đường ướt nước mặn quanh ruộng. Người trong xã biết rõ nước mặn ăn mòn xe nhanh thế nào.
Ghép ngắm muối với những cảnh khác trong xã
Ruộng muối nằm trên đường từ phía An Thới Đông cũ vào Vàm Sát, nên cách ghép tự nhiên nhất là ngắm muối lúc sáng sớm trên đường đi, rồi vào khu Vàm Sát khi khu vừa mở. Hoặc ngược lại: đi Vàm Sát buổi sáng, về ăn trưa nghỉ ngơi, chiều muộn quay ra ruộng muối khi nắng xiên, rồi kết thúc ở bờ sông Soài Rạp lúc hoàng hôn.
Xen giữa ruộng muối thường là vuông tôm với máy quạt nước, bờ dừa nước, những căn chòi canh. Ngắm muối xong, chạy chậm qua những đoạn này, bạn thấy được toàn cảnh vùng sản xuất của người dân trong xã: muối, tôm, rừng xen nhau theo từng mảnh đất và từng con nước.
Người ở xa về chỉ có một ngày thì không nên cố ghép ruộng muối với biển và Đảo Khỉ. Ruộng muối đẹp nhất vào những giờ rất sớm hoặc rất muộn, đúng lúc khách từ nội thành còn trên đường hoặc đã phải về. Ngủ lại một đêm trong xã là cách duy nhất để thấy cánh đồng muối vào giờ đẹp nhất của nó.
Những gì nên biết về hạt muối trước khi mua
Muối làm theo kiểu phơi nước trên ruộng là muối hạt, hạt to nhỏ không đều, có vị mặn đậm và hơi chát nhẹ ở hậu vị, khác với muối tinh mịn bán trong siêu thị. Người trong bếp vùng sông nước dùng muối hạt để ướp cá, làm mắm, muối dưa, kho, rang, và cả để chà rửa đồ hải sản cho sạch nhớt.
Muối mới cào thường còn ẩm, nên khi mua về cần để chỗ khô, đựng trong hũ sành, hũ nhựa có nắp hoặc túi buộc kín, tránh để gần đồ kim loại vì hơi muối làm gỉ. Muối để lâu, ráo nước, hạt khô và bớt chát hơn; nhiều nhà có thói quen để muối "nghỉ" một thời gian trước khi dùng cho món cần vị dịu.
Nếu dùng muối hạt để nêm trực tiếp, nhớ rằng hạt to tan chậm, dễ nêm quá tay. Với món cần nêm chính xác, có thể giã nhỏ hoặc hoà tan trước. Những điều nhỏ như vậy giúp món quà mang về từ ruộng muối được dùng hết, thay vì nằm quên trong góc bếp.
Câu hỏi thường gặp
Mùa nào đi ngắm ruộng muối Lý Nhơn đẹp nhất?
Mùa khô, khoảng từ cuối năm tới tháng tư, tháng năm năm sau, là mùa làm muối. Trong ngày, rạng sáng và chiều muộn là giờ đẹp nhất: nắng xiên, mặt ruộng phản chiếu trời và có người cào muối. Mùa mưa phần lớn ruộng ngưng làm.
Có được bước xuống ruộng muối để chụp ảnh không?
Không nên. Ô kết tinh là nơi muối đang thành hạt, một dấu chân hay một nắm bùn làm bẩn cả mẻ, ô trải bạt dễ rách. Bờ ruộng là lối làm việc của diêm dân. Đứng trên đường làng là đủ thấy; muốn vào gần thì xin phép chủ ruộng.
Vì sao ruộng muối ở đây có những ô màu đen?
Nhiều ô kết tinh được trải bạt nhựa dưới đáy để muối không lẫn bùn đất, cho hạt muối sạch và trắng hơn. Khi còn nước, ô bạt có màu sẫm; khi muối kết lên, mặt ô chuyển dần sang trắng.
Chụp ảnh người làm muối có cần xin phép không?
Nên hỏi trước, nhất là khi chụp cận mặt. Diêm dân đang làm việc nặng, không phải ai cũng muốn bị chụp. Nếu họ đồng ý thì chụp nhanh, không bắt tạo dáng; nếu họ từ chối thì cảm ơn và đi. Chụp xa, ngược sáng là cách ít làm phiền nhất.
Có mua được muối tại ruộng không?
Một số gia đình có bán muối trực tiếp, nhưng không phải nhà nào cũng bán lẻ. Hỏi lịch sự, mua lượng vừa dùng, không mặc cả quá đáng. Đây là món quà quê có câu chuyện, và là cách cảm ơn người đã cho mình đứng xem.