Ở vùng Lý Nhơn cũ, nay thuộc xã An Thới Đông, làm muối là việc của cả nhà chứ không của riêng ai. Người chồng thường lo dẫn nước, trang ruộng, sửa bờ; người vợ cào muối, gom muối, tính chuyện bán; con cái lớn thì gánh, nhỏ thì phụ dọn ô, đưa cơm nước. Một mùa muối kéo dài theo mùa khô, còn mùa mưa cả nhà chuyển sang việc khác.
Bài này không tả kỹ thuật làm muối, vốn đã có trong mục nghề của trang, mà nhìn vào bên trong một gia đình diêm dân: cách họ chia việc, giờ giấc một ngày nắng, những cái giá cơ thể phải trả, mùa mưa sống bằng gì, và vì sao càng ngày càng ít người trẻ ở lại với ruộng muối. Các chi tiết là bức tranh chung của nhiều nhà, không phải câu chuyện của một gia đình cụ thể.
Ruộng muối là đất nhà, nghề muối là nghề nhà
Ở Lý Nhơn, ruộng muối thường là đất gia đình giữ qua nhiều đời hoặc mua lại từ người trong xã. Diện tích mỗi nhà không lớn, chia thành nhiều ô: ô chứa nước biển dẫn vào từ rạch, các ô cho nước bốc hơi dần, và ô kết tinh nơi muối đóng hạt. Người ngoài nhìn chỉ thấy những mảnh ruộng phẳng, nhưng với người làm, mỗi ô có một tên gọi, một việc, một thời điểm riêng.
Vì ruộng là đất nhà nên nghề muối gắn với chuyện thừa kế, chia đất, giữ đất. Có nhà chia ruộng cho các con, mỗi người một phần, rồi người ở lại làm, người đi xa cho thuê hoặc nhờ anh em làm giùm. Có nhà gom lại cho một người con làm cả. Những cách sắp xếp ấy quyết định ai là diêm dân của thế hệ sau.
Người làm muối lâu năm nói nghề này "không giàu nhưng không đói" khi được mùa, giá được. Nắng dài thì muối nhiều, mưa trái mùa thì mất cả đợt. Giá muối lại lên xuống thất thường, có năm làm ra mà bán không được giá. Sự bấp bênh đó giải thích nhiều quyết định trong gia đình diêm dân, từ chuyện cho con đi học xa tới chuyện đào ruộng thành vuông tôm.
Ai làm việc gì trong một nhà làm muối
Cách chia việc dưới đây là phổ biến ở nhiều gia đình, không phải luật cứng; nhà ít người thì ai cũng làm đủ thứ, nhà có người làm công thì chia khác.
| Người | Việc chính | Lúc làm |
|---|---|---|
| Người chồng, con trai lớn | Dẫn nước vào ô chứa, điều nước giữa các ô, sửa bờ, cán nện mặt ruộng, trải và sửa bạt nếu có | Sáng sớm, chiều mát; theo con nước |
| Người vợ, con gái lớn | Cào muối, gom thành đống, theo dõi muối kết tinh, liên hệ người mua, giữ sổ | Chiều khi muối đã kết hạt, sáng sớm |
| Con cái tuổi đi học | Phụ gánh, dọn ô, đưa cơm nước, trông em | Ngày nghỉ, buổi chiều sau giờ học |
| Ông bà | Nhìn trời đoán nắng mưa, trông nhà, nấu ăn, chỉ việc cho con cháu | Cả ngày |
| Người làm công thời vụ | Gánh muối, xúc muối lên xe, đắp bờ đầu mùa | Những ngày thu hoạch dồn dập |
Người vợ trong nhà diêm dân thường là người nắm việc bán muối và giữ tiền. Họ biết muối đợt này hạt to hay nhỏ, trắng hay lẫn đất, thương lái nào trả sòng phẳng, khi nào nên bán ngay, khi nào nên chờ. Quyết định ấy có khi quan trọng hơn cả công cào muối.
Một ngày nắng trên ruộng muối
Ngày làm muối bắt đầu trước khi mặt trời lên. Người chồng ra ruộng xem nước trong các ô, mở hoặc đóng lối nước theo con nước và độ mặn. Khi nắng lên cao, mặt ruộng chói đến mức nhìn lâu là cay mắt; người ta rút về nhà hoặc vào chòi nghỉ, ăn trưa, ngủ một giấc ngắn. Buổi trưa là lúc nắng và gió làm việc thay người.
Chiều, khi nắng dịu, là giờ cào muối. Người cào đi từng hàng trên ô kết tinh, dùng cây cào gỗ gom hạt muối thành những đống nhỏ xếp thẳng hàng. Muối để ráo nước một lúc rồi mới gánh hoặc xúc về bờ, đổ thành đống lớn, che bạt nếu trời có dấu hiệu mưa. Những ngày được mùa, cả nhà ở ngoài ruộng tới chạng vạng.
Tối về, câu chuyện quanh mâm cơm thường xoay quanh trời: ngày mai nắng không, có mưa trái mùa không, gió hướng nào. Người lớn tuổi nhìn mây, nhìn chân trời phía biển mà đoán, người trẻ xem thêm dự báo trên điện thoại. Hai cách nhìn trời ấy, theo nhiều nhà diêm dân, vẫn chưa cách nào đủ chắc để khỏi lo.
Cái giá cơ thể của nghề muối
Mắt. Ánh nắng phản chiếu từ mặt ruộng trắng muối làm mắt mỏi, chói, đỏ. Người làm lâu năm nheo mắt thành thói quen; người trẻ ngày nay đeo kính râm, đội nón rộng vành, đi ruộng sớm và chiều để giảm thời gian chịu nắng gắt.
Da và tay chân. Nước muối đậm làm da tay, da chân khô nứt, vết trầy lâu lành. Người làm muối thường mang ủng hoặc dép, mặc áo dài tay, bao tay, quấn khăn kín mặt dù trời nóng, vì nắng và muối hại da hơn cái nóng.
Lưng và vai. Cào muối cúi nhiều, gánh muối nặng vai, xúc muối mỏi lưng. Đau lưng, đau khớp là chuyện quen của diêm dân lớn tuổi. Nhiều nhà nay dùng xe rùa, xe đẩy, băng chuyền nhỏ hoặc thuê người xúc để bớt sức gánh.
Nắng nóng và mất nước. Làm việc giữa ruộng không bóng cây, người ta mang theo bình nước lớn, uống thường xuyên, nghỉ trong chòi khi thấy choáng. Người lớn tuổi và người có bệnh nền nên tránh ra ruộng giờ trưa và đi khám khi thấy mệt kéo dài.
Mùa mưa: ruộng muối nghỉ, người không nghỉ
Người diêm dân biết mùa muối sắp hết qua những dấu hiệu rất quen: chiều bắt đầu có mây đen kéo từ phía tây, gió đổi hướng, vài cơn mưa đầu mùa rơi lúc nửa đêm. Những ngày ấy, cả nhà tranh thủ cào nốt muối còn trong ô, gom về đống, phủ bạt kín, chèn đá, rồi mới yên tâm.
Khi mưa đến, khoảng giữa năm dương lịch, ruộng muối không làm được nữa. Nước mưa làm ngọt ô, muối không kết tinh. Gia đình diêm dân chuyển sang việc khác: nhiều nhà thả tôm, cua, cá trên chính ruộng muối hoặc trên vuông bên cạnh, theo kiểu luân canh muối – thuỷ sản; có nhà đi làm công, đi phụ hồ, chạy xe ôm, giăng lưới trên sông.
Mùa mưa cũng là mùa sửa nhà, sửa bờ, lo đám tiệc bị dời từ mùa khô, và là mùa trẻ con đi học đều đặn hơn vì không phải phụ ruộng. Với nhiều gia đình, thu nhập mùa mưa ít và không đều, nên tiền bán muối mùa khô phải để dành cho cả năm. Năm nào mất mùa muối, mùa mưa năm đó dài hơn thường lệ.
Chuyện luân canh muối và tôm có lợi có hại. Lợi là đất không bỏ không, có thêm thu nhập; hại là nếu xử lý không kỹ, đáy ruộng bẩn hay chua sẽ ảnh hưởng tới muối mùa sau. Những nhà làm lâu năm có kinh nghiệm riêng về việc phơi, cày, nện lại mặt ruộng trước khi vào mùa muối mới.
Muối trải bạt và những thay đổi trong nhà diêm dân
Một số ruộng muối ở vùng Lý Nhơn đã chuyển từ làm trên nền đất sang trải bạt nhựa ở ô kết tinh. Theo kinh nghiệm người làm, muối trải bạt sạch hơn, trắng hơn, ít lẫn đất và cào nhẹ tay hơn; đổi lại phải bỏ tiền mua bạt, giữ cho bạt không rách, không bị gió lật. Có nhà làm cả hai cách trên các ô khác nhau để so sánh.
Thay đổi kỹ thuật kéo theo thay đổi trong cách chia việc. Khi muối sạch hơn và cào nhẹ hơn, người lớn tuổi và phụ nữ làm được nhiều hơn; khi có xe đẩy, máy bơm, việc gánh nặng giảm bớt. Nhưng tiền đầu tư ban đầu và rủi ro giá cả khiến không phải nhà nào cũng đổi được.
Ở nhiều nơi, diêm dân được khuyến khích làm theo tổ hợp tác hoặc hợp tác xã để có giá bán ổn định hơn, chung nhau đầu tư. Gia đình nào quan tâm nên hỏi UBND xã hoặc cơ quan nông nghiệp của thành phố về các chương trình hỗ trợ diêm dân đang áp dụng, vì chính sách thay đổi theo từng giai đoạn.
Truyền nghề: vì sao con cháu ít theo
Hỏi các nhà làm muối ở Lý Nhơn, câu trả lời thường giống nhau: con cái học xong đi làm thành phố, ít đứa muốn về cào muối. Nghề nặng, nắng, thu nhập bấp bênh, trong khi đường sá thuận tiện hơn, việc ở nội thành và các khu công nghiệp nhiều hơn. Cha mẹ phần lớn cũng mong con đi học, đi làm việc nhẹ hơn.
Dù vậy, nghề không biến mất. Có người con quay về khi cha mẹ già, nhận lại ruộng và làm theo cách mới. Có nhà cho người khác thuê ruộng làm muối, giữ đất mà không giữ nghề. Có nhà đào ruộng thành vuông tôm hoàn toàn. Diện tích ruộng muối ở Cần Giờ vì vậy co hẹp dần qua các năm, đúng như xu hướng chung của nghề muối nhiều vùng trong nước.
Với những người còn làm, nghề muối không chỉ là kế sinh nhai mà còn là nếp nhà: biết đọc nắng, đọc gió, biết khi nào muối "lên hạt". Nhiều người lớn tuổi vẫn dắt cháu ra ruộng vào ngày nghỉ, không phải để bắt cháu theo nghề, mà để cháu biết ông bà cha mẹ đã sống thế nào.
Người ngoài muốn ghé ruộng muối nên biết
Ruộng muối Lý Nhơn đẹp vào những buổi sáng sớm và chiều muộn, nhiều người ghé chụp ảnh hoặc muốn xem diêm dân làm việc. Ruộng là nơi làm ăn của người ta, vì vậy:
- Hỏi chủ ruộng trước khi bước xuống, đi đúng bờ được chỉ, không giẫm vào ô đang kết tinh.
- Không chạm vào đống muối đã gom, không cầm muối lên chơi rồi bỏ lại.
- Hỏi trước khi chụp ảnh người đang làm; nhiều người không thích bị chụp lúc lấm lem.
- Đi vào giờ người ta nghỉ thì nhẹ nhàng, không ồn; giờ cào muối thì đứng xa, không làm phiền.
- Muốn mua muối thì hỏi giá và cách đóng gói ngay tại nhà diêm dân, trả sòng phẳng, đừng mặc cả quá đà.
Nhiều diêm dân vui khi có người hỏi chuyện nghề, miễn là hỏi đúng lúc. Buổi trưa nghỉ trong chòi hay chiều tối sau khi cào xong là lúc họ sẵn lòng kể về những mùa muối trúng, những trận mưa trái mùa, về cha mẹ đã làm muối ra sao. Một câu hỏi thật lòng và chút kiên nhẫn nghe kể là cách tốt nhất để hiểu nghề muối Lý Nhơn, hơn mọi tấm ảnh đẹp.
Câu hỏi thường gặp
Ở xã An Thới Đông còn làm muối không?
Còn, chủ yếu ở vùng Lý Nhơn cũ phía nam xã. Diện tích ruộng muối đã thu hẹp so với trước vì một phần chuyển sang nuôi tôm, nhưng nhiều gia đình vẫn làm muối vào mùa khô và luân canh thuỷ sản vào mùa mưa.
Mùa làm muối ở Lý Nhơn vào khoảng tháng nào?
Mùa muối đi theo mùa khô, thường từ khoảng cuối năm dương lịch tới trước khi mưa nhiều vào giữa năm. Thời điểm bắt đầu và kết thúc mỗi năm khác nhau tuỳ thời tiết; mưa trái mùa có thể làm gián đoạn giữa chừng.
Muối trải bạt khác muối làm trên nền đất thế nào?
Theo kinh nghiệm diêm dân, muối kết tinh trên bạt nhựa ít lẫn đất, trắng và sạch hơn, cào nhẹ hơn; muối làm trên nền đất truyền thống tốn ít chi phí bạt hơn nhưng dễ lẫn tạp chất. Chất lượng cụ thể tuỳ cách làm của từng ruộng.
Làm muối có ảnh hưởng sức khoẻ không?
Người làm muối lâu năm hay gặp mỏi mắt do nắng chói, khô nứt da, đau lưng, đau khớp và nguy cơ say nắng. Đeo kính râm, nón rộng vành, áo dài tay, bao tay, uống đủ nước và tránh giờ trưa giúp giảm bớt; triệu chứng kéo dài nên đi khám.
Có thể đến xem diêm dân làm muối không?
Có thể ghé xem nếu được chủ ruộng đồng ý. Nên đến vào sáng sớm hoặc chiều mát, đi trên bờ được chỉ, không giẫm vào ô muối, hỏi trước khi chụp ảnh. Đây là nơi làm ăn, không phải điểm tham quan có người hướng dẫn.
Diêm dân muốn chuyển sang làm muối sạch hay vào hợp tác xã thì hỏi ở đâu?
Nên bắt đầu từ UBND xã An Thới Đông và cơ quan quản lý nông nghiệp của thành phố, nơi nắm các chương trình hỗ trợ, tập huấn và mô hình tổ hợp tác đang áp dụng. Chính sách thay đổi theo giai đoạn nên cần hỏi thông tin hiện hành.