Ở một số đoạn ven sông Soài Rạp thuộc xã An Thới Đông, bờ đất bị dòng nước khoét dần, có lúc sụp thành từng mảng. Nguyên nhân thường là sự kết hợp của dòng chảy mạnh ở khúc sông, sóng tàu và sóng gió đánh vào bờ, nền đất bùn yếu và việc mất lớp cây ngập mặn giữ bờ; triều cường và mưa lớn làm tình trạng nặng thêm.
Sạt lở không xảy ra đều khắp: cùng một dòng sông, có đoạn lở có đoạn bồi. Bài này giải thích cơ chế ở mức người dân hiểu được, những dấu hiệu nhận biết sớm, việc gia đình sống ven sông nên chuẩn bị, và cách các giải pháp kè, trồng cây được bàn tới. Bài không nêu danh sách điểm sạt lở cụ thể, vì danh sách ấy thay đổi theo từng năm; thông tin chính thức do chính quyền xã và cơ quan phòng chống thiên tai công bố.
Sông ăn vào bờ như thế nào
Một dòng sông không chảy thẳng đều. Ở khúc uốn, dòng chảy mạnh dồn về phía bờ lõm, khoét chân bờ, trong khi phía bờ lồi nước chậm và bùn lắng thành bãi. Soài Rạp đoạn qua vùng Cần Giờ rộng và có nhiều bãi cạn ngầm, nên dòng chủ lưu có thể dịch chuyển qua các năm, đổi chỗ bị khoét. Đó là lý do một đoạn bờ ổn định nhiều năm bỗng bắt đầu lở, còn đoạn khác lại bồi ra.
Ở vùng có thuỷ triều, nước chảy hai chiều mỗi ngày. Khi nước ròng, áp lực nước trong đất bờ lớn hơn ngoài sông, nước rỉ ra kéo theo hạt đất; khi nước lớn, sóng đánh vào phần bờ cao hơn. Lặp đi lặp lại, chân bờ bị khoét thành hàm ếch, phần đất phía trên mất chỗ dựa rồi sụp xuống thành từng mảng.
Nền đất ven sông ở An Thới Đông là bùn sét mềm, nhiều nước, nên một khi chân bờ bị khoét thì phần trên sụp nhanh hơn ở vùng đất cứng. Thêm vào đó, nhà cửa, đường sá và vật nặng đặt sát mép bờ làm tăng tải, khiến bờ dễ trượt hơn. Sạt lở vì thế thường là kết quả của nhiều yếu tố cùng lúc, hiếm khi chỉ do một nguyên nhân.
Những yếu tố làm bờ lở nhanh hơn
Sóng tàu trên luồng. Tàu lớn và sà lan đi trên luồng Soài Rạp tạo sóng lan vào bờ nhiều lần mỗi ngày. Sóng đánh đều đặn vào chân bờ đất bùn là một yếu tố thường được nêu khi đánh giá xói lở ở các đoạn sông có luồng tàu.
Mất cây ngập mặn ven bờ. Rễ mắm, bần, đước, dừa nước đan vào nhau giữ bùn và giảm sóng. Khi lớp cây này bị chặt để lấy chỗ làm ao, làm bến, hoặc chết vì bờ đã lở, bờ trơ ra và bị ăn vào nhanh hơn.
Thay đổi dòng chảy trên sông. Nạo vét luồng, khai thác cát, công trình lấn sông ở một chỗ có thể làm dòng chảy dịch chuyển, khoét mạnh hơn ở chỗ khác. Mức ảnh hưởng của từng hoạt động cần đánh giá chuyên môn, không nên quy kết theo cảm tính.
Triều cường và mưa lớn. Nước lên cao kéo dài nhiều ngày làm đất bờ ngấm no nước, nặng và yếu. Khi nước rút nhanh sau đợt triều cường hoặc sau mưa lớn, bờ dễ sụp nhất.
Tải trọng sát mép bờ. Nhà, tường rào, đống vật liệu, xe tải đậu sát bờ đè lên phần đất vốn đã yếu. Đào ao sát mép sông cũng làm bờ mỏng đi và dễ vỡ.
Nước mặt chảy tràn qua bờ. Nước mưa từ trong vườn, trong đường đổ thẳng ra mép sông, không có rãnh dẫn, sẽ xói thành rãnh trên mặt bờ, mở đường cho nước ngấm sâu hơn.
Dấu hiệu sạt lở cần để ý
Sạt lở lớn thường có báo trước bằng những dấu hiệu nhỏ. Gia đình sống ven sông có thể tự quan sát theo bảng dưới; thấy dấu hiệu nghiêm trọng thì báo ngay cho ấp, xã:
| Dấu hiệu | Thấy ở đâu | Mức độ |
|---|---|---|
| Vết nứt chạy song song với mép sông | Trên mặt sân, mặt đường, mặt bờ | Cần theo dõi sát, đánh dấu để xem nứt rộng ra không |
| Chân bờ bị khoét lõm vào | Nhìn từ dưới sông lúc nước ròng | Bờ phía trên đang mất chỗ dựa |
| Cây ven bờ nghiêng ra sông, rễ trơ | Mép bờ, nhất là dừa nước, bần | Bờ đang lở dần |
| Mặt đất lún, bậc thềm tụt so với nền nhà | Sân, hiên, nền chuồng trại sát sông | Đất bên dưới đang dịch chuyển |
| Tường, cột nhà nứt mới, cửa khó đóng | Nhà sát bờ | Nghiêm trọng, cần người chuyên môn xem |
| Từng mảng đất nhỏ rơi xuống sông | Mép bờ, nhất là khi nước ròng | Có thể sắp sụp mảng lớn, tránh xa mép |
Một vết nứt đơn lẻ không có nghĩa là sắp sạt, nhưng vết nứt dài ra, rộng ra qua vài ngày, nhất là sau triều cường, là lý do để rời xa mép bờ và báo chính quyền. Đánh dấu hai đầu vết nứt bằng cọc nhỏ và chụp ảnh mỗi ngày giúp thấy rõ nó có lan không.
Gia đình ven sông nên làm gì
Những việc cụ thể, theo thứ tự ưu tiên, cho nhà ở hoặc ao vuông sát bờ Soài Rạp và các rạch lớn:
- Theo dõi định kỳ mép bờ và các dấu hiệu trong bảng trên, nhất là trong mùa triều cường cuối năm và sau mưa lớn.
- Không để vật nặng, vật liệu, xe tải sát mép bờ; dời chuồng trại, đống củi, bồn nước ra xa mép nếu có thể.
- Làm rãnh dẫn nước mưa ra sông ở chỗ cố định, có lót, thay vì để nước chảy tràn qua mép bờ.
- Giữ và trồng thêm cây ngập mặn, dừa nước ở chân bờ phía ngoài; không chặt cây ven bờ để lấy chỗ làm bến.
- Khi thấy nứt rộng hoặc lún nhanh, báo ngay ban ấp và UBND xã, đồng thời đưa người già, trẻ nhỏ, đồ quý ra chỗ an toàn.
- Không tự đổ đá, đổ xà bần, đóng cọc lấn ra sông khi chưa hỏi chính quyền: làm sai có thể đẩy dòng chảy sang nhà bên cạnh hoặc vi phạm quy định hành lang bờ sông.
Ban đêm là lúc nguy hiểm nhất vì khó quan sát. Nhà đã có dấu hiệu nứt, lún sát mép bờ, trong những đêm triều cường nên có người thức canh hoặc tạm ngủ ở phía trong xa sông.
Kè bờ và trồng cây: các giải pháp được bàn tới
Có hai nhóm giải pháp chính thường được nhắc khi bàn chuyện chống sạt lở ven sông vùng cửa sông. Nhóm công trình gồm kè đá, kè bê tông, tường chắn, cọc cừ giữ chân bờ. Kè vững chắc ở chỗ được làm nhưng chi phí lớn, cần khảo sát kỹ, và nếu thiết kế không tốt có thể làm dòng chảy khoét mạnh hơn ở đầu kè hoặc ở đoạn bên cạnh.
Nhóm giải pháp mềm dựa vào cây ngập mặn: trồng mắm, bần, đước ở chân bờ, kết hợp hàng rào tre, hàng cọc giảm sóng để giữ bùn cho cây non bám rễ. Cách này rẻ hơn, càng lâu càng tốt hơn khi cây lớn, nhưng chậm có tác dụng và chỉ làm được ở chỗ sóng, dòng không quá mạnh. Ở vùng Cần Giờ, nhiều nơi kết hợp cả hai: kè ở đoạn xung yếu sát nhà dân, cây ở đoạn còn bãi.
Việc làm kè trên sông lớn như Soài Rạp là công trình của nhà nước, phải có thiết kế và phép. Người dân không nên tự làm kè đá lớn. Phần gia đình làm được là giữ cây, không tăng tải sát mép, quản lý nước mưa, và báo sớm. Thông tin về các dự án kè, vùng cảnh báo sạt lở trên địa bàn xã nên hỏi tại UBND xã hoặc theo dõi thông báo chính thức.
Khi bờ đã sụp: những việc làm ngay
Nếu một mảng bờ trước nhà vừa sụp xuống sông, việc đầu tiên là đưa mọi người ra xa mép mới, ít nhất ra khỏi khu vực có vết nứt. Bờ vừa sụp thường chưa ổn định: phần đất phía trong đã mất chỗ dựa và có thể sụp tiếp trong vài giờ tới vài ngày, nhất là khi nước lên xuống. Không đứng ở mép mới để nhìn xuống, không cho trẻ con lại gần chụp ảnh.
Sau đó báo ngay cho ban ấp và UBND xã để được kiểm tra, cắm biển cảnh báo và hướng dẫn. Chụp ảnh hiện trường từ chỗ an toàn, ghi lại thời gian, mức nước lúc xảy ra; những thông tin này giúp cơ quan chuyên môn đánh giá và cũng cần cho việc xin hỗ trợ nếu có thiệt hại. Ngắt điện những phần nhà, chuồng trại sát mép bờ nếu có dây điện bị kéo căng hoặc trụ điện nghiêng.
Đừng vội đổ đất, đổ đá xuống chỗ vừa sụp để lấp lại. Đổ vật nặng lên mép bờ đang yếu có thể làm sụp thêm, còn đổ xuống sông mà không tính toán có thể chẳng giữ được gì trước dòng chảy. Việc xử lý tạm thời như cọc, bao cát cần làm theo hướng dẫn của người có chuyên môn. Trong những ngày tiếp theo, tiếp tục theo dõi vết nứt phía trong, nhất là trước các đợt nước rong.
Hành lang bờ sông và chuyện làm nhà gần sông
Dọc các sông lớn có quy định về hành lang bảo vệ bờ, trong đó hạn chế xây dựng mới và một số hoạt động để giữ an toàn cho bờ và cho người. Chiều rộng hành lang và những việc được làm, không được làm phụ thuộc vào cấp sông, vị trí và quy định hiện hành, có thể thay đổi. Trước khi mua đất, cất nhà, mở bến hay đào ao sát sông, cần hỏi cơ quan có thẩm quyền ở xã.
Ngoài chuyện pháp lý, ở sát mép sông đang có nguy cơ lở là một rủi ro mà giá đất rẻ hay cảnh đẹp không bù được. Nhiều gia đình ven Soài Rạp đã phải lùi nhà vào trong sau vài mùa triều cường. Nếu được chọn, nên chọn chỗ có khoảng cách an toàn với mép bờ, có cây ngập mặn giữ phía ngoài, và hỏi người địa phương xem đoạn bờ ấy mấy năm qua lở hay bồi.
Khi đã ở sát sông, đừng chủ quan vì "nhà mấy chục năm không sao". Dòng chảy dịch chuyển chậm, một đoạn bờ ổn định lâu có thể bắt đầu lở. Ghi chép đơn giản như đóng một cọc mốc cách mép bờ một khoảng cố định rồi đo lại mỗi năm giúp gia đình biết bờ nhà mình đang ở tình trạng nào.
Câu hỏi thường gặp
Bờ sông Soài Rạp ở An Thới Đông có đang sạt lở không?
Ở một số đoạn có hiện tượng xói lở, ở đoạn khác lại có bãi bồi, và tình trạng thay đổi theo năm. Bài viết không nêu danh sách điểm sạt lở vì danh sách chính thức do chính quyền xã và cơ quan phòng chống thiên tai cập nhật. Muốn biết một đoạn cụ thể, hỏi UBND xã hoặc người dân sống tại đó.
Sóng tàu có gây sạt lở không?
Sóng tàu lặp đi lặp lại nhiều lần mỗi ngày là một yếu tố góp phần xói chân bờ ở các đoạn sông có luồng, nhất là bờ đất bùn không có cây che. Tuy vậy sạt lở thường do nhiều yếu tố cộng lại như dòng chảy, nền đất, mất cây, triều cường; mức đóng góp của từng yếu tố cần đánh giá chuyên môn.
Trồng cây gì ở bờ sông để giữ đất?
Ở vùng nước lợ như An Thới Đông, các loài ngập mặn bản địa như mắm, bần, đước, cùng dừa nước ở bờ rạch là lựa chọn phổ biến. Cây non cần được che chắn sóng bằng hàng rào tre hoặc cọc trong thời gian đầu. Nên hỏi cán bộ lâm nghiệp hoặc người trồng rừng lâu năm về loài hợp với từng đoạn bờ.
Thấy vết nứt gần mép sông thì phải làm gì?
Đánh dấu hai đầu vết nứt, chụp ảnh và theo dõi hằng ngày. Dời vật nặng ra xa mép, không cho trẻ nhỏ lại gần. Nếu vết nứt dài ra, rộng ra hoặc có lún, báo ngay ban ấp và UBND xã, đưa người và tài sản ra chỗ an toàn, nhất là trước những đêm triều cường.
Có được tự làm kè đá trước nhà không?
Không nên tự làm kè lớn trên sông Soài Rạp. Kè trên sông là công trình cần thiết kế và phép, làm sai có thể đẩy dòng chảy khoét sang nhà bên cạnh hoặc vi phạm quy định hành lang bờ sông. Nên báo chính quyền xã để được hướng dẫn và đưa vào kế hoạch xử lý chung.
Mùa nào bờ dễ sạt nhất?
Thường là cuối mùa mưa và mùa triều cường các tháng cuối năm, khi đất bờ đã ngấm no nước và mực nước lên xuống mạnh. Lúc nước rút nhanh sau đợt triều cường hoặc mưa lớn là thời điểm bờ dễ sụp. Tuy vậy sạt lở có thể xảy ra quanh năm ở đoạn bờ đang yếu.