Ở xã An Thới Đông, triều cường không ngập cả ngày mà ngập theo giờ: khi nước sông Soài Rạp và các con rạch lên tới đỉnh, một số đoạn đường làng thấp ven rạch bị tràn nước, rồi vài giờ sau nước rút, đường khô trở lại. Người trong xã vì thế không hỏi "đường có ngập không" mà hỏi "mấy giờ nước lớn", và sắp xếp đi lại quanh giờ ấy. Người ngoài không biết điều này thì dễ chạy vào đoạn ngập đúng lúc nước đầy.
Bài này nói về chuyện đi lại hằng ngày trong những ngày nước lớn: canh giờ thế nào, qua đoạn ngập ra sao, và chăm xe máy thế nào khi phải lội nước mặn thường xuyên. Bài không đưa ra cao độ triều hay lịch nước cụ thể; con số ấy nên tra từ nguồn chính thức về thuỷ văn cho từng ngày.
Vì sao đường làng ngập theo giờ
Vùng Cần Giờ chịu chế độ bán nhật triều không đều: mỗi ngày nước lên xuống hai lần, hai lần nước lớn không cao bằng nhau. Những ngày gần rằm và mùng một âm lịch, biên độ triều lớn hơn; vào các tháng cuối năm dương lịch, đỉnh triều thường cao nhất trong năm. Khi đỉnh triều trùng với gió chướng thổi từ biển vào, hoặc trùng với mưa lớn, nước còn dâng cao thêm.
Đường liên ấp ở An Thới Đông phần nhiều chạy men theo bờ rạch, có đoạn thấp hơn mặt nước lúc đỉnh triều. Bờ bao, cống ngăn giữ nước được ở phần lớn nơi, nhưng ở đoạn bờ thấp, cống hở hoặc bờ bị sạt, nước tràn qua mặt đường. Khi triều rút, nước theo cống, theo mép đường chảy ngược về rạch, để lại lớp bùn mỏng.
Hệ quả cho người đi đường: cùng một đoạn đường, buổi sáng khô, buổi chiều ngập nửa bánh xe, tối khô lại. Có ngày ngập lúc sáng sớm đúng giờ học sinh đi học, có ngày rơi vào chiều tối giờ người đi làm về. Biết giờ nước là biết mình nên đi sớm hay đi muộn.
Canh giờ nước: người trong xã làm thế nào
Nhìn rạch trước nhà. Người sống ven rạch nhìn mép nước so với bậc bến, so với chân cầu là đoán được nước đang lên hay xuống, còn bao lâu tới đỉnh. Đây là cách cổ nhất và vẫn được dùng nhiều nhất.
Đếm theo ngày âm lịch. Người làm vuông, làm muối nắm rất kỹ nhịp con nước theo ngày âm lịch, vì nghề của họ phụ thuộc vào đó. Họ biết những ngày nào nước lớn ban ngày, ngày nào nước lớn ban đêm, và chênh lệch giờ dồn dần mỗi ngày.
Xem lịch thuỷ triều chính thức. Cơ quan khí tượng thuỷ văn công bố dự báo thuỷ triều cho các trạm ở vùng Cần Giờ và cảnh báo triều cường vào mùa nước lớn. Đây là nguồn đáng tin cho người mới, không quen đọc con nước.
Nghe thông báo của ấp, xã. Những đợt triều cường mạnh, chính quyền địa phương thường thông báo qua loa ấp, qua nhóm tin nhắn của ấp hoặc kênh thông tin của xã, kèm khuyến cáo về đoạn đường nên tránh.
Hỏi người đi ngược chiều. Chuyện đơn giản nhất: thấy người đi ngược chiều có ống quần ướt, bánh xe dính bùn thì hỏi một câu "phía trong ngập không". Người trong xã luôn sẵn lòng báo.
Qua đoạn đường ngập bằng xe máy: nên làm và không nên làm
Lời khuyên tốt nhất là chờ nước rút. Khi buộc phải đi, người quen đường thường làm theo các bước sau.
- Dừng trước đoạn ngập, quan sát: nước sâu tới đâu (nhìn người đi trước, nhìn cột mốc, nhìn mép cỏ), nước có đang chảy mạnh không, mép đường nằm ở đâu.
- Nếu nước chảy xiết qua mặt đường, hoặc không thấy rõ mép đường sát rạch, không đi; chờ hoặc đi đường khác.
- Nếu nước nông và lặng, đi chậm, đều ga, giữ xe ở giữa phần đường mình nhớ chắc là bê tông, không đi sát mép.
- Không dừng giữa chừng, không về số rồi tăng ga mạnh làm nước tạt vào lọc gió.
- Nước sâu tới ống xả hoặc gần lọc gió thì tắt máy, dắt xe qua; xe chết máy giữa nước thì không đề lại ngay.
- Qua khỏi đoạn ngập, bóp phanh nhẹ vài lần để làm khô má phanh trước khi chạy nhanh lại.
Ô tô càng nên tránh đoạn ngập trên đường làng: người lái không thấy mép đường dưới nước, bánh lọt xuống mép là nghiêng xe về phía rạch. Đỗ xe ở chỗ cao, chờ nước rút là cách an toàn duy nhất.
Nước mặn và chiếc xe máy: hư ở đâu, giữ thế nào
Nước triều ở An Thới Đông là nước lợ đến mặn, khác với nước mưa ngập ở nội thành. Muối bám vào kim loại, len vào các khe, giữ ẩm và làm gỉ nhanh hơn nhiều. Người sống ven rạch lâu năm biết rõ: xe máy ở đây gỉ khung, gỉ ốc, gỉ vành nhanh hơn xe ở thành phố, nhất là những xe phải lội nước thường xuyên mà không rửa.
Các chỗ hay hư gồm: ống xả (gỉ thủng từ trong ra), nhông xích (gỉ, mòn nhanh), má phanh và đĩa phanh (gỉ bề mặt, phanh kêu và kém ăn), các giắc điện và công tắc (gỉ chân, chập chờn), bình điện, ổ khoá. Xe chết máy sau khi lội nước sâu thường do nước vào lọc gió, vào buồng đốt hoặc vào hệ thống điện.
Thói quen đáng giữ nhất là rửa xe bằng nước ngọt sau khi lội nước mặn, càng sớm càng tốt, tập trung vào gầm xe, nhông xích, phanh, ống xả. Không xịt nước áp lực mạnh thẳng vào giắc điện, đồng hồ, ổ khoá. Rửa xong để xe khô ráo, tra dầu xích. Định kỳ nhờ thợ kiểm tra phanh, xích, giắc điện thường xuyên hơn so với lịch bảo dưỡng bình thường.
Sau khi lội nước mặn: việc nào làm ngay, việc nào nhờ thợ
Bảng dưới là hướng dẫn chung cho xe máy phổ thông; xe điện có hệ thống điện riêng nên theo khuyến cáo của nhà sản xuất và nhờ thợ chuyên về xe điện.
| Tình huống | Tự làm ngay | Nên nhờ thợ |
|---|---|---|
| Lội nước nông, xe vẫn chạy bình thường | Rửa nước ngọt gầm xe, nhông xích, phanh; để khô; tra dầu xích | Không cần, trừ khi phanh kêu hoặc kém ăn kéo dài |
| Nước ngập tới ống xả, xe vẫn nổ | Rửa kỹ, nổ máy cho ống xả khô | Kiểm tra nếu máy rung, hụt hơi, khói lạ |
| Xe chết máy giữa nước | Dắt ra chỗ khô, không đề lại ngay | Xả nước lọc gió, kiểm tra buồng đốt, thay nhớt nếu nhớt đục |
| Xe điện lội nước | Tắt nguồn, dắt ra chỗ khô, không sạc ngay | Kiểm tra pin, bộ điều khiển, giắc điện trước khi dùng lại |
Sạc xe điện ngay sau khi xe bị ngâm nước là việc tuyệt đối không nên làm, vì có nguy cơ chập điện, cháy. Nhờ thợ kiểm tra trước đã. Đây là lưu ý quan trọng khi ngày càng nhiều học sinh và người lớn tuổi trong xã dùng xe đạp điện, xe máy điện.
Mưa lớn trùng triều cường: những ngày khó đi nhất
Ngày khó đi nhất trong năm thường là ngày mưa lớn rơi đúng lúc triều cường. Nước mưa không thoát ra rạch được vì rạch đang đầy, nước triều thì tràn vào từ phía ngược lại. Đoạn đường thấp ngập sâu hơn và lâu rút hơn bình thường, có khi ngập cả những đoạn ngày thường không ngập. Kèm theo là gió giật từ phía sông, cây đổ, cành gãy, mặt đường trơn.
Những ngày như vậy, người trong xã thường hoãn mọi chuyến không cần thiết. Học sinh có thể được nhà trường, chính quyền thông báo điều chỉnh giờ học khi thời tiết quá xấu; phụ huynh nên theo dõi nhóm tin nhắn của lớp, của ấp. Người đi làm thành phố cân nhắc đi sớm trước cơn mưa hoặc chờ qua đỉnh triều mới về.
Nếu đang trên đường mà gặp mưa lớn, nước dâng nhanh, hãy tạt vào chỗ cao, nhà dân, quán ven đường để chờ. Tránh trú dưới cây to ven đường khi có giông sét, tránh đứng sát mép rạch vì đất mép có thể sạt khi bị nước xói. Sau cơn mưa, đi chậm vì mặt đường còn bùn, có cành cây và có thể có đoạn bê tông bị xói hổng bên dưới mà mắt thường không thấy.
Những thứ nhà ven rạch hay chuẩn bị cho mùa nước lớn
Không phải đồ đắt tiền, chủ yếu là thói quen. Đây là danh sách chung người trong xã thường nhắc nhau khi mùa triều cường tới.
- Ủng cao su hoặc dép quai hậu chắc chân để lội đoạn ngập, không đi chân trần vì dưới nước có vỏ hàu, mảnh sành, đinh.
- Thùng nước ngọt hoặc vòi nước gần chỗ để xe để rửa xe ngay sau khi lội nước.
- Dầu xích, giẻ lau khô để lau và tra dầu sau khi rửa.
- Bao tải cát hoặc bao đất dự phòng để chặn nước tràn vào sân, vào chỗ để xe khi cần.
- Chỗ để xe cao hơn mặt sân, hoặc gửi xe ở nhà quen ngoài đầu đường những đêm nước lớn.
- Đèn pin cho những tối nước lên mà đường mất điện hoặc tối.
Danh sách này hợp với nhà ở ven rạch, đoạn đường thấp. Nhà ở cao, gần đường chính có thể không cần đến, nhưng vẫn nên có thói quen rửa xe bằng nước ngọt nếu thường đi qua đoạn ngập.
Sắp xếp việc nhà theo con nước: người trong xã đã quen
Những tháng nước lớn, nhịp sống của nhiều nhà trong xã tự điều chỉnh. Đi chợ sớm trước giờ nước lên, hoặc chờ nước rút mới đi. Hẹn thợ, hẹn người giao hàng vào giờ đường khô. Đưa con đi học sớm hơn những ngày nước lớn buổi sáng. Người đi làm thành phố về lúc nước đang đầy thì đỗ xe ở nhà quen ngoài đầu đường, lội bộ vào nhà, sáng hôm sau ra lấy xe.
Người ngoài vào xã những ngày này nên hỏi người nhà giờ nước trước khi đi. Một câu hỏi đơn giản như "chiều nay nước lớn mấy giờ" giúp tránh được cảnh đứng chờ bên đoạn đường ngập, hoặc tệ hơn là lội nước mặn ngập tới máy xe.
Về lâu dài, chuyện ngập đường gắn với việc nâng đường, làm bờ kè, làm cống ngăn triều của thành phố và địa phương. Những công trình này được triển khai theo kế hoạch và nguồn vốn; người dân nên theo dõi thông báo chính thức thay vì tin lời đồn về thời điểm hoàn thành. Trong lúc chờ, sống chung với con nước vẫn là kỹ năng mà người trong xã truyền cho nhau.
Người mới về sống ở xã nên học kỹ năng ấy từ hàng xóm: hỏi họ đoạn nào hay ngập, ngập vào những tháng nào, nhà họ để xe ở đâu những đêm nước lớn, rửa xe ra sao. Những hiểu biết nhỏ ấy không có trên bản đồ hay trên mạng, nhưng giúp chiếc xe bền hơn, chuyến đi êm hơn và tránh được những lần lội nước không cần thiết. Hàng xóm ven rạch thường rất sẵn lòng chỉ, vì chính họ cũng từng là người mới với con nước.
Câu hỏi thường gặp
Triều cường ở An Thới Đông thường vào tháng nào?
Vùng Cần Giờ thường có triều cường cao nhất vào các tháng cuối năm dương lịch, đặc biệt quanh ngày rằm và mùng một âm lịch. Đầu năm cũng có những đợt nước lớn. Thời điểm và độ cao cụ thể mỗi năm khác nhau, nên tra dự báo thuỷ triều của cơ quan khí tượng thuỷ văn và theo dõi thông báo của địa phương.
Đoạn đường nào trong xã hay ngập?
Thường là những đoạn đường thấp chạy sát bờ rạch, gần cống hoặc gần chỗ bờ bao yếu. Mỗi năm có thể khác vì đường được nâng, cống được sửa, bờ được gia cố. Cách chắc nhất là hỏi người trong ấp hoặc nghe thông báo của ấp, xã trong mùa nước lớn.
Nước triều ngập có làm hư xe máy không?
Có, nếu lội thường xuyên mà không rửa. Nước lợ, nước mặn làm gỉ ống xả, nhông xích, phanh và các giắc điện nhanh hơn nước mưa. Rửa xe bằng nước ngọt sớm sau khi lội nước, để khô, tra dầu xích và kiểm tra định kỳ giúp xe bền hơn nhiều.
Xe chết máy khi lội nước có nên đề lại ngay không?
Không nên. Nước có thể đã vào lọc gió hoặc buồng đốt; đề lại ngay có thể làm hư máy nặng hơn. Dắt xe ra chỗ khô, nhờ thợ xả nước, kiểm tra lọc gió, bugi và nhớt rồi mới nổ máy lại. Với xe điện, tắt nguồn và tuyệt đối không sạc ngay.
Có nên chở trẻ nhỏ qua đoạn đường ngập không?
Không nên. Trẻ nhỏ ngồi sau xe qua đoạn ngập rất dễ té nếu xe trượt bánh, và đoạn ngập ven rạch có thể sâu bất ngờ ở mép. Nếu phải qua, người lớn dắt xe, trẻ được bế hoặc đợi ở chỗ khô cho tới khi người lớn đưa xe qua và quay lại đón.
Làm sao biết giờ nước lớn hôm nay?
Người mới có thể xem dự báo thuỷ triều của cơ quan khí tượng thuỷ văn cho trạm gần vùng Cần Giờ, hoặc hỏi người làm vuông, làm muối trong xóm vì họ theo con nước hằng ngày. Nghe thông báo của ấp trong mùa triều cường cũng giúp biết những ngày nước lên cao bất thường.